Τα Σεπτεμβριανά του 1955: Το Χρονικό ενός Πογκρόμ

Τα γεγονότα της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου 1955 στην Κωνσταντινούπολη δεν ήταν τυχαία. Αποτέλεσαν μια καλά οργανωμένη επιχείρηση εκδίωξης του Ελληνικού στοιχείου, με αφορμή το Κυπριακό ζήτημα και τη δράση της ΕΟΚΑ.

Το Προανάκρουσμα

Μετά τον θάνατο του Μουσταφά Κεμάλ, η Τουρκία εισήλθε σε μια νέα εποχή. Το 1952, η άνοδος της έντασης για το Κυπριακό έδωσε την ευκαιρία σε παρακρατικούς μηχανισμούς να εξαπολύσουν μια έντονη ανθελληνική προπαγάνδα. Η εφημερίδα «Χουριέτ» και άλλοι φορείς πρωτοστάτησαν στην υποδαύλιση του μίσους, στοχοποιώντας τον οικονομικά εύρωστο ελληνικό πληθυσμό της Πόλης.

Η Προβοκάτσια της Θεσσαλονίκης

Το σχέδιο απαιτούσε μια αφορμή. Με εντολή από την Άγκυρα και τη συνδρομή του τουρκικού προξενείου Κομοτηνής, τοποθετήθηκε εκρηκτικός μηχανισμός στο σπίτι του Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη. Ο φοιτητής Οκτάι Ενγκίν, σε συνεργασία με τον Τούρκο υποπρόξενο, υλοποίησε την προβοκάτσια που αποδόθηκε στους Έλληνες, δίνοντας το «πράσινο φως» για το πογκρόμ.

Η Νύχτα του Πογκρόμ

Στις 6 Σεπτεμβρίου 1955, ο όχλος –ενισχυμένος από κατοίκους της υπαίθρου και ποινικούς κρατούμενους που αφέθηκαν ελεύθεροι– εξαπολύθηκε κατά των Ελλήνων. Υπό τα απαθή βλέμματα των Αρχών, καταστράφηκαν περιουσίες, εκκλησίες και νεκροταφεία.

Ο απολογισμός υπήρξε τραγικός: 4.340 ελληνικά καταστήματα καταστράφηκαν, πάνω από 2.500 οικίες λεηλατήθηκαν, ενώ δεκάδες εκκλησίες πυρπολήθηκαν ή υπέστησαν ανεπανόρθωτες ζημιές. Ανθρώπινες ζωές χάθηκαν και ο Ελληνισμός της Πόλης δέχθηκε ένα πλήγμα από το οποίο δεν ανέκαμψε ποτέ.

Η Μετάνοια της Ιστορίας

Η κυβέρνηση Μεντερές προσπάθησε να αποποιηθεί τις ευθύνες της, ρίχνοντας το φταίξιμο στους κομμουνιστές, ενώ η ελληνική κυβέρνηση της εποχής επέλεξε μια στάση αμηχανίας και υποχώρησης.

☀️ 3 Σεπτεμβρίου 1974: Η γέννηση του ΠΑΣΟΚ και το παρασκήνιο που σημάδεψε τη Μεταπολίτευση

Στις 3 Σεπτεμβρίου του 1974, ο Ανδρέας Παπανδρέου ανακοινώνει την ίδρυση του Πανελληνίου Σοσιαλιστικού Κινήματος. Πρόκειται για την πολιτική παράταξη που θα κυριαρχήσει απόλυτα στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης και θα σφραγίσει την πορεία της χώρας, προκαλώντας μέχρι σήμερα έντονες πολιτικές συζητήσεις για τα θετικά και τα αρνητικά της κληρονομιάς της.

🌍 Από την εξορία του Καναδά στην επιστροφή

Η πτώση της Χούντας στις 24 Ιουλίου 1974 βρήκε τον Ανδρέα Παπανδρέου, 55 ετών τότε, εξόριστο στον Καναδά. Αντίθετα με ό,τι θα περίμενε κανείς, δεν έσπευσε να επιστρέψει αμέσως στην Αθήνα. Παρέτεινε τη διαμονή του στο εξωτερικό μετά από προτροπή στενών πολιτικών του φίλων, καθώς οι φόβοι για τη ζωή του ήταν υπαρκτοί μέσα στο εξαιρετικά ρευστό τοπίο των πρώτων εκείνων ημερών — ένα σκηνικό που ο ίδιος είχε αρχικά χαρακτηρίσει ως απλή «αλλαγή φρουράς του ΝΑΤΟ στην Ελλάδα».

Στα τέλη Ιουλίου, ο Ανδρέας διέψευδε κατηγορηματικά τις πληροφορίες για ίδρυση κόμματος, πιστεύοντας ότι η δημοκρατία δεν είχε αποκατασταθεί ουσιαστικά. Ωστόσο, κορυφαία στελέχη της προδικτατορικής Ένωσης Κέντρου, και ιδίως ο Γιάννης Αλευράς, κατάφεραν τελικά να τον πείσουν ότι στην Ελλάδα συντελούνταν βαθιές πολιτικές μεταβολές και ότι πλατιές λαϊκές μάζες περίμεναν ανυπόμονα την ηγετική του παρουσία.

🇨🇭 Ο σταθμός του Βίντερτουρ και η διάλυση του ΠΑΚ

Στις αρχές Αυγούστου, λήφθηκε η οριστική απόφαση για την κάθοδο στην πολιτική. Ο Ανδρέας όμως δεν επιθυμούσε να ηγηθεί της παλιάς Ένωσης Κέντρου, όπως ήλπιζαν πολλοί, αλλά ενός νέου, σαφώς πιο ριζοσπαστικού πολιτικού σχηματισμού με σοσιαλιστικό προσανατολισμό.

Στις 6 Αυγούστου, συγκαλεί στο Βίντερτουρ της Ελβετίας το εθνικό συμβούλιο του ΠΑΚ (Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα), της αντιστασιακής οργάνωσης που είχε ιδρύσει κατά τη διάρκεια της δικτατορίας. Τα περίπου 80 στελέχη που συμμετείχαν αποφάσισαν τη διάλυση του ΠΑΚ και τη μετεξέλιξή του σε πολιτικό κόμμα, ενώ παράλληλα ορίστηκε η επιτροπή που θα συνέτασσε το προσχέδιο της «διακήρυξης αρχών».

Η επιστροφή και η αποθεωτική υποδοχή στην Αθήνα.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου επέστρεψε στην Ελλάδα το βράδυ της 16ης Αυγούστου, γνωρίζοντας αποθεωτική υποδοχή από χιλιάδες πολίτες στο αεροδρόμιο του Ελληνικού και κατά μήκος της διαδρομής προς το Καστρί, με το σύνθημα «ΝΑΤΟ, CIA, προδοσία!» να δονεί την ατμόσφαιρα. Μαζί του συνταξίδευαν η σύζυγός του Μαργαρίτα, ο γιος του Γιώργος, ο Κίμων Κουλούρης, η Αγγέλα Κοκκόλα και ο Μιχάλης Ζιάγκας.

🏷️ Το παρασκήνιο πίσω από το όνομα και τον «Ήλιο»

Κατά την προετοιμασία της ιδρυτικής διακήρυξης, το ζήτημα του ονόματος προκάλεσε έντονες συζητήσεις. Ο Ανδρέας πρότεινε αρχικά το «Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα για την Αναγέννηση της Ελλάδας». Η λέξη «αναγέννηση» όμως απορρίφθηκε από τους συνεργάτες του ως απαρχαιωμένη και συνειρμικά κοντινή σε συνθήματα της δικτατορίας.

Η πρόταση του Αντώνη Λιβάνη να αντικατασταθεί ο όρος «σοσιαλιστικό» από τη λέξη «δημοκρατικό» επίσης δεν έγινε δεκτή. Αντίθετα, η επιλογή της λέξης «Κίνημα» αντί για «Κόμμα» επικράτησε εύκολα, θέλοντας να υπογραμμίσει τον αντιγραφειοκρατικό και λαϊκό χαρακτήρα της παράταξης. Όσο για το πασίγνωστο σήμα, τον πράσινο ανατέλλοντα ήλιο, η έμπνευση προήλθε από το σύμβολο μιας μικρής τροτσκιστικής ομάδας της εποχής.

Η διακήρυξη μοιράστηκε στους δημοσιογράφους τυπωμένη σε ένα μικρό, εμβληματικό πλέον, πράσινο βιβλιαράκι. Αξίζει να σημειωθεί ότι τις πρώτες ημέρες οι εφημερίδες αναφέρονταν στο κόμμα με τα αρχικά Π.Σ.Κ. Το αρκτικόλεξο ΠΑΣΟΚ, το οποίο τελικά επικράτησε και έμεινε στην ιστορία, το επέβαλε μέσα από τις σελίδες της εφημερίδας «Το Βήμα» ο γνωστός πολιτικός συντάκτης Σταύρος Ψυχάρης.