Τα σπίτια της ορεινής Αχαΐας και Ηλείας ήταν γεμάτα αντικείμενα που σήμερα έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από την καθημερινή ζωή. Ξύλινα έπιπλα, χειροποίητα σκεύη, εργαλεία, δοχεία και απλές κατασκευές εξυπηρετούσαν ανάγκες που σήμερα καλύπτονται από ηλεκτρικές συσκευές και βιομηχανικά προϊόντα.

Πίσω όμως από κάθε αρμάρι, κασέλα, σοφρά ή λυχνάρι κρύβεται κάτι περισσότερο από μια παλιά χρηστική κατασκευή. Τα αντικείμενα αυτά αποτυπώνουν τον τρόπο με τον οποίο οργανωνόταν το σπίτι, παρασκευαζόταν και αποθηκευόταν η τροφή, μεταφερόταν το νερό και περνούσε η καθημερινότητα στις ορεινές κοινότητες της δυτικής Πελοποννήσου.

Το αρμάρι

Το αρμάρι ήταν ένας από τους βασικούς αποθηκευτικούς χώρους του σπιτιού. Στις απλούστερες μορφές του κατασκευαζόταν μέσα σε εσοχή του τοίχου ή κοντά σε παράθυρο και χωριζόταν σε ξύλινα ράφια.

Εκεί τοποθετούνταν πιάτα, ποτήρια και άλλα οικιακά αντικείμενα. Τα ράφια συχνά στρώνονταν με καθαρό χαρτί ή ύφασμα, ενώ σε μεταγενέστερες κατασκευές εμφανίστηκαν πόρτες με τζάμι.

Υπήρχε επίσης μια διαφορετική κατασκευή για τη φύλαξη τροφίμων: ένα ντουλάπι με σίτα που μπορούσε να κρεμαστεί ψηλά, ώστε τα τρόφιμα να αερίζονται αλλά να προστατεύονται από έντομα και ζώα.

Ο γιούκος και η προίκα

Ο γιούκος ήταν χαρακτηριστική εικόνα του παλιού ελληνικού σπιτιού. Πάνω σε κασέλα ή άλλη βάση τοποθετούνταν προσεκτικά διπλωμένες κουβέρτες, φλοκάτες, σαΐσματα, παπλώματα και άλλα υφαντά.

Σε οικογένειες με ανύπαντρες κόρες ο γιούκος συνδεόταν και με την προίκα. Τα υφαντά αποτελούσαν αποτέλεσμα πολύχρονης εργασίας και είχαν οικονομική αλλά και κοινωνική αξία.

Την άνοιξη τα βαριά υφάσματα έβγαιναν στον ήλιο για να αεριστούν. Η πρακτική είχε χρηστικό χαρακτήρα, αλλά παράλληλα αποτελούσε έναν τρόπο να παρουσιάζεται η οικογενειακή περιουσία και η προίκα στη μικρή κοινωνία του χωριού.

Το εικονοστάσι

Σημαντική θέση στο σπίτι είχε το εικονοστάσι. Στις απλούστερες κατοικίες μπορούσε να είναι μια σανίδα τοποθετημένη ψηλά, συνήθως προς την ανατολική πλευρά του δωματίου, πάνω στην οποία βρίσκονταν οι εικόνες της οικογένειας.

Αργότερα εμφανίστηκαν ξύλινα εικονοστάσια με μικρές πόρτες και τζάμι. Μαζί με τις εικόνες φυλάσσονταν αγιασμός, βάγια και άλλα αντικείμενα θρησκευτικής σημασίας. Κοντά τους μπορούσε να βρίσκεται και η στεφανοθήκη με τα στέφανα του γάμου.

Κασέλα, κασόνι και μπαούλο

Πριν εμφανιστούν οι σύγχρονες ντουλάπες, μεγάλο μέρος της αποθήκευσης γινόταν σε ξύλινα κιβώτια διαφορετικών τύπων.

Η κασέλα ήταν ένα μεγάλο ξύλινο κιβώτιο, απλό ή διακοσμημένο, στο οποίο φυλάσσονταν κυρίως ρούχα και υφαντά. Συχνά αποτελούσε σημαντικό κομμάτι της προίκας μιας γυναίκας.

Το κασόνι ήταν μεγαλύτερο και περισσότερο πρακτικό. Μπορούσε να χωρίζεται εσωτερικά σε διαφορετικά τμήματα και να χρησιμοποιείται για την αποθήκευση σιταριού, καλαμποκιού, βρόμης, τραχανά, ζυμαρικών και άλλων τροφίμων.

Το μπαούλο είχε συχνά πιο προσεγμένη εμφάνιση, μεταλλικά στοιχεία και κλειδαριά. Εκτός από ρούχα και προικιά, εκεί μπορούσαν να φυλάσσονται χρήματα, συμβόλαια, φωτογραφίες και άλλα πολύτιμα οικογενειακά αντικείμενα.

Το παραδοσιακό κρεβάτι

Τα παλαιότερα κρεβάτια μπορούσαν να είναι εξαιρετικά απλές κατασκευές. Ξύλινα στηρίγματα κρατούσαν σανίδες πάνω στις οποίες τοποθετούνταν στρώματα γεμισμένα με άχυρο, φύλλα καλαμποκιού ή άλλα διαθέσιμα υλικά.

Για το σκέπασμα χρησιμοποιούνταν κουβέρτες, μπαντανίες, κουρελούδες και υφαντά. Όταν το κρεβάτι δεν χρησιμοποιούνταν, συχνά καλυπτόταν με τα καλύτερα υφαντά του σπιτιού.

Ο χώρος κάτω από αυτό δεν έμενε ανεκμετάλλευτος. Εκεί μπορούσαν να φυλάσσονται καλάθια, παπούτσια και διάφορα καθημερινά αντικείμενα.

Η κούνια ή σαμαρίτσα

Για τα μικρά παιδιά χρησιμοποιούνταν ξύλινες κούνιες κατασκευασμένες συχνά από τοπικούς τεχνίτες. Σε ορισμένες περιοχές η κούνια ήταν γνωστή και ως «σαμαρίτσα», επειδή το σχήμα της θύμιζε αναποδογυρισμένο σαμάρι και επέτρεπε το λίκνισμα του παιδιού.

Τραπέζι και σοφράς

Το ψηλό ξύλινο τραπέζι δεν χρησιμοποιούνταν μόνο για το οικογενειακό φαγητό. Πάνω του οι νοικοκυρές άνοιγαν φύλλο, έκοβαν ζυμαρικά, ετοίμαζαν τραχανά και πραγματοποιούσαν πολλές από τις εργασίες της κουζίνας.

Παράλληλα υπήρχε ο σοφράς, ένα χαμηλό τραπέζι γύρω από το οποίο η οικογένεια μπορούσε να καθίσει κοντά στην εστία. Χρησιμοποιούνταν τόσο στο φαγητό όσο και σε διάφορες καθιστικές εργασίες.

Καθίσματα και μικρά έπιπλα

Πριν διαδοθούν οι καρέκλες του εμπορίου, χρησιμοποιούνταν χαμηλά ξύλινα σκαμνιά ή ακόμη και κομμάτια κορμών. Όταν τα καθίσματα δεν επαρκούσαν, σχεδόν οποιοδήποτε σταθερό αντικείμενο του σπιτιού μπορούσε να εξυπηρετήσει προσωρινά ως κάθισμα.

Η πιατοθήκη ήταν ένα απλό ξύλινο έπιπλο στερεωμένο στον τοίχο της κουζίνας, ενώ το φορτσέρι ήταν μικρότερο από το μπαούλο και χρησίμευε για την αποθήκευση ρούχων, πιατικών ή αντικειμένων αξίας.

Βαρέλα και βαρέλι

Η μεταφορά και αποθήκευση νερού ήταν καθημερινή ανάγκη. Η βαρέλα ήταν ένα μικρό κυλινδρικό ξύλινο δοχείο, κατασκευασμένο από δόγες δεμένες με στεφάνια. Μπορούσε να μεταφέρει νερό ή κρασί στο χωράφι και στο αμπέλι.

Το μεγαλύτερο βαρέλι χρησιμοποιούνταν για νερό και άλλα υγρά. Δύο δοχεία μπορούσαν να φορτωθούν συμμετρικά σε ζώο για τη μεταφορά νερού από τη βρύση προς το σπίτι.

Λαΐνα, κανάτα και μποτίλια

Η λαΐνα ήταν πήλινο δοχείο με μεγάλη κοιλιά και χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση προϊόντων όπως ξίδι, πετιμέζι ή τουρσί.

Η κανάτα μπορούσε να είναι πήλινη, γυάλινη ή ξύλινη και χρησιμοποιούνταν για το νερό και το κρασί στο τραπέζι. Με την εξάπλωση του γυαλιού χρησιμοποιήθηκαν ευρύτερα και οι μποτίλιες για την αποθήκευση κρασιού, λαδιού και άλλων υγρών.

Κούπες, χουλιάρια και πιρούνια

Τα καθημερινά σκεύη φαγητού δεν ήταν πάντοτε μεταλλικά. Κούπες και βαθιά πιάτα μπορούσαν να είναι ξύλινα ή πήλινα, ενώ τα κουτάλια κατασκευάζονταν ακόμη και από ντόπιους τεχνίτες.

Σε τοπικές ονομασίες τα κουτάλια συναντώνται και ως «χουλιάρια». Υπήρχαν διαφορετικά μεγέθη για το φαγητό, τα γλυκά και το σερβίρισμα. Αντίστοιχα, τα πιρούνια μπορούσαν να είναι ξύλινα, σιδερένια ή μπρούτζινα.

Το γουδί

Το γουδί ήταν απαραίτητο για το κοπάνισμα τροφίμων. Κατασκευαζόταν από πέτρα ή ξύλο και αργότερα συχνά από μπρούντζο. Με το γουδοχέρι έσπαγαν καρύδια και αμύγδαλα ή πολτοποιούσαν σκόρδο και άλλα υλικά της μαγειρικής.

Η κρισάρα

Για το κοσκίνισμα του αλευριού χρησιμοποιούνταν η κρισάρα. Το κυκλικό πλαίσιο ήταν ξύλινο και στη βάση υπήρχε μεταλλική σήτα.

Η χοντρότερη κρισάρα χρησιμοποιούνταν κυρίως για το αλεύρι του ψωμιού, ενώ η λεπτότερη εξυπηρετούσε παρασκευές που απαιτούσαν περισσότερο κοσκινισμένο αλεύρι.

Πλαστήρι και πλάστης

Το πλαστήρι ήταν ξύλινο εργαλείο που χρησιμοποιούνταν στην παρασκευή του ψωμιού και στη μεταφορά των καρβελιών προς τον φούρνο.

Ο πλάστης, το γνωστό μακρύ κυλινδρικό ξύλο, χρησίμευε για το άνοιγμα λεπτού φύλλου για πίτες και σπιτικά ζυμαρικά.

Η πυροστιά και η μαγειρική στη φωτιά

Η πυροστιά ήταν μεταλλική βάση με πόδια που τοποθετούνταν πάνω από τη φωτιά. Πάνω της στηρίζονταν κατσαρόλες, καζάνια και άλλα μαγειρικά σκεύη.

Μαζί με τη μάσια, που χρησιμοποιούνταν για τη διαχείριση των ξύλων και της φωτιάς, αποτελούσαν βασικό εξοπλισμό μιας εποχής κατά την οποία η εστία ήταν ταυτόχρονα χώρος μαγειρέματος και θέρμανσης.

Ο λεβέτης

Ο λεβέτης ήταν μεγάλο χάλκινο δοχείο και εξυπηρετούσε εργασίες που απαιτούσαν μεγάλες ποσότητες νερού ή φαγητού. Χρησιμοποιούνταν στο πλύσιμο αλλά και στο μαγείρεμα για γάμους, γιορτές και άλλες μεγάλες οικογενειακές συγκεντρώσεις.

Το λυχνάρι και η λάμπα πετρελαίου

Πριν από τον ηλεκτρισμό, ο φωτισμός του σπιτιού ήταν περιορισμένος. Το λυχνάρι ή «φωτέλι» έδινε μια μικρή φλόγα, αρκετή για τις βασικές ανάγκες του δωματίου ή για μια σύντομη μετακίνηση στο κατώι.

Αργότερα διαδόθηκε η λάμπα πετρελαίου, με δοχείο καυσίμου, φυτίλι και γυάλινο κύλινδρο. Για πολλές γενιές αποτέλεσε το βασικό φωτιστικό του αγροτικού σπιτιού.

Το καντήλι

Δίπλα στο εικονοστάσι βρισκόταν συνήθως το καντήλι. Ένα μικρό δοχείο με λάδι και φυτίλι μπορούσε να κρέμεται με αλυσίδες ή να βρίσκεται μπροστά στις εικόνες.

Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα φωτιστικά, το καντήλι είχε κυρίως θρησκευτικό και συμβολικό χαρακτήρα και αποτελούσε σταθερό στοιχείο πολλών παραδοσιακών σπιτιών.

Το σίδερο με κάρβουνα

Πριν εμφανιστούν τα ηλεκτρικά σίδερα, χρησιμοποιούνταν βαριά μεταλλικά σίδερα που θερμαίνονταν με κάρβουνα. Το σώμα τους ήταν κοίλο, ενώ η ξύλινη λαβή επέτρεπε το σιδέρωμα χωρίς άμεση επαφή με το θερμό μέταλλο.

Η σκάφη και το πλύσιμο

Η ξύλινη σκάφη ήταν απαραίτητη σε πολλές οικιακές εργασίες. Χρησιμοποιούνταν για το πλύσιμο των ρούχων, συχνά με αλισίβα, δηλαδή νερό που είχε περάσει μέσα από στάχτη και λειτουργούσε ως παραδοσιακό καθαριστικό.

Το πλύσιμο απαιτούσε σημαντικό χρόνο και σωματική εργασία, ιδιαίτερα όταν γινόταν στο ποτάμι ή όταν έπρεπε προηγουμένως να μεταφερθούν μεγάλες ποσότητες νερού.

Το καβουρντιστήρι και ο μύλος του καφέ

Το καβουρντιστήρι ήταν μεταλλικός περιστρεφόμενος κύλινδρος στον οποίο καβούρντιζαν τον καφέ πάνω από τη φωτιά. Στη συνέχεια οι κόκκοι αλέθονταν στον χειροκίνητο μύλο.

Η διαδικασία που σήμερα ολοκληρώνεται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα απαιτούσε τότε ξεχωριστά εργαλεία και αρκετή χειρωνακτική εργασία.

Ο νιφτήρας

Όταν το τρεχούμενο νερό μέσα στο σπίτι δεν ήταν δεδομένο, ακόμη και το καθημερινό πλύσιμο απαιτούσε διαφορετική οργάνωση. Ο μεταλλικός νιφτήρας κρεμόταν στον τοίχο και διέθετε μικρή κάνουλα, ενώ από κάτω υπήρχε λεκάνη για τη συλλογή του νερού.

Η κατασκευή αυτή επέτρεπε οικονομία σε ένα αγαθό που έπρεπε συχνά να μεταφερθεί με τα χέρια ή με ζώα από τη βρύση του χωριού.

Το παγούρι του βοσκού

Το παγούρι ήταν μικρό δοχείο μεταφοράς νερού για όσους περνούσαν πολλές ώρες μακριά από το σπίτι. Οι βοσκοί και οι αγρότες μπορούσαν να το κρεμούν στον ώμο, στον λαιμό ή στη ζώνη και να το παίρνουν μαζί τους στο βουνό και στα χωράφια.

Κανίστρα και μαλάθα

Η καλαθοπλεκτική παρείχε πολλά από τα δοχεία που απαιτούσε η καθημερινότητα. Η κανίστρα ήταν ένα πλατύ καλάθι που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για ψωμί, τρόφιμα ή σε θρησκευτικές και κοινωνικές περιστάσεις.

Η μαλάθα ήταν επίσης πλεκτό καλάθι, συνήθως βαθύτερο και με κάλυμμα, κατάλληλο για τη φύλαξη ψωμιού και άλλων τροφίμων.

Μικρά εργαλεία της καθημερινότητας

Ανάμεσα στα μικρότερα αντικείμενα συναντούμε τη δαχτυλήθρα για το ράψιμο, το σατέρι ή στατέρι για το ζύγισμα, καθώς και τον κόπανο που χρησιμοποιούνταν στο πλύσιμο βαριών υφασμάτων.

Υπήρχαν επίσης αντικείμενα με ονομασίες που σήμερα ακούγονται σπάνια, όπως το καυκί, ένα μικρό ξύλινο δοχείο, ή ο γουβάς, μεταλλικό σκεύος για τη μεταφορά τροφής και το πότισμα ζώων.

Αντικείμενα μιας διαφορετικής καθημερινότητας

Τα παλιά έπιπλα και σκεύη της ορεινής Αχαΐας και Ηλείας δεν αποτελούν απλώς συλλεκτικά αντικείμενα. Μας δείχνουν έναν τρόπο ζωής στον οποίο σχεδόν κάθε καθημερινή ανάγκη απαιτούσε προσωπική εργασία και συχνά ένα αντικείμενο κατασκευασμένο από τοπικά διαθέσιμα υλικά.

Ξύλο, πηλός, χαλκός, σίδερο, καλάμι και ύφασμα μετατρέπονταν από τεχνίτες και νοικοκυριά σε εργαλεία που μπορούσαν να χρησιμοποιούνται για δεκαετίες και να περνούν από τη μία γενιά στην επόμενη.

Οι λέξεις που τα περιγράφουν έχουν επίσης αξία. Ο γιούκος, η σαμαρίτσα, η κρισάρα, η μαλάθα, το φωτέλι και το στατέρι αποτελούν μέρος του τοπικού λεξιλογίου και διατηρούν μέσα στη γλώσσα μικρά κομμάτια της κοινωνικής ιστορίας της δυτικής Πελοποννήσου.

Πηγή και λαογραφική αναφορά

Το παλαιότερο υλικό της ανάρτησης βασίστηκε σε λαογραφική καταγραφή του antroni.gr για τα παραδοσιακά έπιπλα και σκεύη της περιοχής. Η παρούσα έκδοση έχει αναδιατυπωθεί και οργανωθεί εκ νέου σε θεματικές ενότητες, διατηρώντας τις τοπικές ονομασίες ως στοιχεία της λαογραφικής παράδοσης.

Στα τέλη του 4ου αιώνα ο ελλαδικός χώρος βρέθηκε στο επίκεντρο μιας από τις μεγάλες κρίσεις που συγκλόνισαν τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Γοτθικές ομάδες, οι οποίες είχαν εγκατασταθεί μέσα στα αυτοκρατορικά σύνορα, εξελίχθηκαν από πρόσφυγες και συμμάχους σε ισχυρή στρατιωτική δύναμη.

Η γνωστότερη εισβολή στην Ελλάδα συνδέθηκε με τον Αλάριχο. Περίπου το 395-397 οι δυνάμεις του κινήθηκαν προς τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία, τη Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο, σε μια εκστρατεία που έμεινε έντονα χαραγμένη στις ύστερες αρχαίες πηγές.

Η ιστορία όμως είναι πιο σύνθετη από μια απλή σύγκρουση «Ρωμαίων και βαρβάρων». Οι Γότθοι βρίσκονταν ήδη για χρόνια μέσα στο ρωμαϊκό πολιτικό και στρατιωτικό σύστημα και οι συγκρούσεις τους με την αυτοκρατορία συνδέονταν με εμφύλιους ανταγωνισμούς, στρατιωτικές συμφωνίες και την κρίση της ύστερης ρωμαϊκής εξουσίας.

Ποιοι ήταν οι Γότθοι

Οι Γότθοι ήταν γερμανόφωνες ομάδες που κατά τους πρώτους αιώνες μ.Χ. εμφανίζονται στις περιοχές βόρεια του Δούναβη και γύρω από τον Εύξεινο Πόντο.

Δεν αποτελούσαν απαραίτητα ένα ενιαίο και αμετάβλητο έθνος με τη σύγχρονη έννοια. Οι πολιτικές και στρατιωτικές τους ενώσεις μεταβάλλονταν και μπορούσαν να περιλαμβάνουν ανθρώπους διαφορετικής προέλευσης.

Στις μεταγενέστερες ιστορικές αφηγήσεις καθιερώθηκε η διάκριση μεταξύ Βησιγότθων και Οστρογότθων, όμως η πραγματικότητα του 4ου αιώνα ήταν περισσότερο περίπλοκη από αυτές τις δύο σταθερές κατηγορίες.

Η πίεση των Ούννων

Κατά τη δεκαετία του 370 η εμφάνιση των Ούννων στις περιοχές βόρεια του Εύξεινου Πόντου προκάλεσε μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών.

Γοτθικές ομάδες που βρίσκονταν υπό πίεση ζήτησαν να περάσουν τον Δούναβη και να εγκατασταθούν μέσα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Το 376 ο αυτοκράτορας Ουάλης επέτρεψε σε μεγάλο αριθμό Γότθων να περάσει στα ρωμαϊκά εδάφη. Η εγκατάστασή τους όμως εξελίχθηκε πολύ διαφορετικά από ό,τι είχε σχεδιαστεί.

Από τους πρόσφυγες στην εξέγερση

Οι ρωμαϊκές αρχές δυσκολεύτηκαν να διαχειριστούν τον μεγάλο αριθμό νεοφερμένων. Οι πηγές περιγράφουν σοβαρές ελλείψεις τροφίμων, κακοδιοίκηση και εκμετάλλευση των Γότθων από τοπικούς αξιωματούχους.

Η κατάσταση οδήγησε τελικά σε εξέγερση.

Οι Γότθοι άρχισαν να κινούνται ένοπλοι μέσα στις βαλκανικές επαρχίες, ενώ η ρωμαϊκή κυβέρνηση προσπάθησε να συγκεντρώσει δυνάμεις για να τους αντιμετωπίσει.

Η Μάχη της Αδριανούπολης

Η κρίση κορυφώθηκε στις 9 Αυγούστου 378 κοντά στην Αδριανούπολη.

Ο αυτοκράτορας Ουάλης επιτέθηκε στον γοτθικό στρατό χωρίς να περιμένει την άφιξη όλων των διαθέσιμων ρωμαϊκών ενισχύσεων.

Η μάχη κατέληξε σε καταστροφή για τους Ρωμαίους. Μεγάλο μέρος του στρατού εξοντώθηκε και ο ίδιος ο Ουάλης σκοτώθηκε.

Η ήττα της Αδριανούπολης υπήρξε μία από τις σοβαρότερες στρατιωτικές καταστροφές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας κατά την ύστερη αρχαιότητα και αποκάλυψε τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε πλέον η αυτοκρατορία στη διαχείριση μεγάλων ένοπλων πληθυσμών μέσα στα σύνορά της.

Ο Θεοδόσιος Α΄ και η συμφωνία με τους Γότθους

Μετά τον θάνατο του Ουάλη, ο Θεοδόσιος Α΄ ανέλαβε την ανατολική αυτοκρατορική εξουσία και προσπάθησε να σταθεροποιήσει την κατάσταση στα Βαλκάνια.

Το 382 επιτεύχθηκε συμφωνία με γοτθικές ομάδες. Οι Γότθοι εγκαταστάθηκαν σε περιοχές της αυτοκρατορίας και παρείχαν στρατιωτικές υπηρεσίες στους Ρωμαίους.

Η ακριβής φύση της συμφωνίας έχει αποτελέσει αντικείμενο ιστορικής συζήτησης, αλλά είναι σαφές ότι μεγάλος αριθμός Γότθων παρέμεινε μέσα στα αυτοκρατορικά εδάφη διατηρώντας σημαντική στρατιωτική συνοχή.

Οι Γότθοι μέσα στον ρωμαϊκό στρατό

Στα χρόνια που ακολούθησαν, γοτθικά στρατεύματα χρησιμοποιήθηκαν σε πολέμους της αυτοκρατορίας και ακόμη και σε εσωτερικές ρωμαϊκές συγκρούσεις.

Αυτό είναι σημαντικό για να κατανοήσουμε όσα συνέβησαν αργότερα. Οι Γότθοι του Αλάριχου δεν ήταν μια άγνωστη δύναμη που εμφανίστηκε ξαφνικά έξω από τα σύνορα.

Πολλοί είχαν ήδη υπηρετήσει στο ρωμαϊκό στρατιωτικό σύστημα και γνώριζαν καλά τόσο τις δυνατότητες όσο και τις αδυναμίες του.

Η εμφάνιση του Αλάριχου

Μετά τον θάνατο του Θεοδοσίου Α΄ το 395, η αυτοκρατορία πέρασε στους δύο γιους του. Ο Αρκάδιος ανέλαβε την Ανατολή και ο Ονώριος τη Δύση.

Την ίδια περίοδο ο Αλάριχος αναδείχθηκε σε ηγετική φυσιογνωμία των γοτθικών δυνάμεων.

Οι ακριβείς στόχοι του δεν είναι πάντοτε εύκολο να αποκατασταθούν. Φαίνεται ότι επιδίωκε τόσο ασφαλή θέση για τους ανθρώπους του όσο και επίσημο στρατιωτικό αξίωμα μέσα στη ρωμαϊκή ιεραρχία.

Όταν οι επιδιώξεις αυτές δεν ικανοποιήθηκαν, η πίεση ασκήθηκε με στρατιωτικά μέσα.

Η κάθοδος προς την Ελλάδα

Οι δυνάμεις του Αλάριχου κινήθηκαν μέσα από τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία προς τη νότια Ελλάδα.

Οι αρχαίες πηγές παρουσιάζουν την εκστρατεία ως περίοδο λεηλασιών και καταστροφών. Η ακριβής πορεία των γεγονότων όμως δεν είναι πάντοτε εύκολο να εξακριβωθεί, καθώς οι συγγραφείς της εποχής είχαν διαφορετικές πολιτικές και θρησκευτικές οπτικές.

Η είσοδος των Γότθων στη νότια Ελλάδα συνδέθηκε ιδιαίτερα με το πέρασμα των Θερμοπυλών.

Τι συνέβη στις Θερμοπύλες

Ο ιστορικός Ζώσιμος υποστηρίζει ότι ο διοικητής που είχε την ευθύνη της περιοχής επέτρεψε στους Γότθους να περάσουν χωρίς ουσιαστική αντίσταση.

Η μαρτυρία αυτή χρησιμοποιήθηκε αργότερα ως βάση για θεωρίες περί οργανωμένης προδοσίας και μυστικής συνεργασίας με τον Αλάριχο.

Χρειάζεται όμως προσοχή. Ο Ζώσιμος έγραψε αρκετές δεκαετίες μετά τα γεγονότα και η αφήγησή του είναι έντονα επηρεασμένη από την αντίθεσή του προς τη χριστιανική αυτοκρατορική πολιτική.

Το γεγονός ότι οι Γότθοι πέρασαν προς τη νότια Ελλάδα είναι σαφές. Τα κίνητρα και οι ευθύνες συγκεκριμένων αξιωματούχων είναι πολύ δυσκολότερο να αποδειχθούν με την ίδια βεβαιότητα.

Η Αθήνα και η αφήγηση του Ζώσιμου

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα επεισόδια αφορά την Αθήνα.

Ο Ζώσιμος αφηγείται ότι ο Αλάριχος είδε την Αθηνά Πρόμαχο να προστατεύει τα τείχη και τον Αχιλλέα έτοιμο για μάχη και γι' αυτό εγκατέλειψε την προσπάθεια να καταστρέψει την πόλη.

Η ιστορία αυτή δεν μπορεί φυσικά να χρησιμοποιηθεί ως κυριολεκτική περιγραφή ενός ιστορικού γεγονότος. Έχει όμως μεγάλη αξία ως μαρτυρία για τον τρόπο με τον οποίο ένας ύστερος εθνικός συγγραφέας αντιλαμβανόταν την προστασία της κλασικής Αθήνας.

Οι πληροφορίες για την πραγματική έκταση των καταστροφών στην Αθήνα είναι περισσότερο σύνθετες από την εικόνα που δίνουν οι δραματικές μεταγενέστερες αφηγήσεις.

Η Ελευσίνα και τα αρχαία ιερά

Η εκστρατεία του Αλάριχου έχει συνδεθεί ιδιαίτερα με την καταστροφή της Ελευσίνας και το τέλος του μεγάλου ιερού των Ελευσινίων Μυστηρίων.

Η περιοχή πράγματι υπέστη σοβαρές καταστροφές στην ύστερη αρχαιότητα και η γοτθική εισβολή θεωρείται σημαντικός σταθμός στην ιστορία της.

Ωστόσο, η παρακμή των παλαιών λατρειών είχε ήδη αρχίσει μέσα σε ένα πολύ ευρύτερο περιβάλλον θρησκευτικών και πολιτικών αλλαγών της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Δεν είναι επομένως ιστορικά ασφαλές να αποδίδεται ολόκληρο το τέλος της αρχαίας θρησκευτικής ζωής της Ελλάδας σε μία μόνο επιδρομή.

Οι μοναχοί και οι Γότθοι

Ο Ευνάπιος, ένας ακόμη συγγραφέας που αντιμετώπιζε εχθρικά τον εκχριστιανισμό της αυτοκρατορίας, συνδέει χριστιανούς μοναχούς με καταστροφές παλαιών ιερών.

Η πληροφορία αυτή έχει χρησιμοποιηθεί συχνά για να παρουσιαστεί η εκστρατεία του Αλάριχου ως οργανωμένη χριστιανική επίθεση εναντίον του ελληνικού πολιτισμού.

Οι πηγές όμως δεν επιτρέπουν μια τόσο απλή εικόνα. Θρησκευτικές συγκρούσεις υπήρχαν πράγματι στην ύστερη αρχαιότητα, αλλά οι στρατιωτικές επιχειρήσεις του Αλάριχου είχαν ταυτόχρονα πολιτικές, οικονομικές και στρατιωτικές αιτίες.

Η Πελοπόννησος

Μετά τη Στερεά Ελλάδα οι Γότθοι πέρασαν στην Πελοπόννησο.

Οι αρχαίες αφηγήσεις αναφέρουν επιθέσεις στην Κόρινθο, στο Άργος και στη Σπάρτη, καθώς και λεηλασίες στην ύπαιθρο.

Η εικόνα μιας ολοκληρωτικής καταστροφής κάθε πόλης και οικισμού πρέπει πάντως να αντιμετωπίζεται με προσοχή. Η αρχαιολογική έρευνα δείχνει ότι η ιστορία των πόλεων κατά την περίοδο αυτή δεν ήταν παντού ίδια και ότι αρκετά αστικά κέντρα συνέχισαν να κατοικούνται και μετά την εισβολή.

Η επέμβαση του Στηλίχωνα

Το 397 ο Στηλίχων, ο ισχυρός στρατιωτικός ηγέτης της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, πέρασε στην Ελλάδα με στρατό για να αντιμετωπίσει τον Αλάριχο.

Οι δυνάμεις του περιόρισαν τους Γότθους στην Πελοπόννησο, αλλά δεν κατάφεραν να τους εξοντώσουν ή να τους αιχμαλωτίσουν.

Ο Αλάριχος κατόρθωσε τελικά να απομακρυνθεί από την περιοχή.

Η αποτυχία οριστικής αντιμετώπισής του συνδεόταν και με τον ανταγωνισμό ανάμεσα στις κυβερνήσεις της Ανατολής και της Δύσης, οι οποίες εκείνη την περίοδο διεκδικούσαν επιρροή στις βαλκανικές επαρχίες.

Από εχθρός σε Ρωμαίο αξιωματούχο

Ένα από τα πιο παράδοξα στοιχεία της ιστορίας είναι ότι ο Αλάριχος δεν παρέμεινε απλώς ένας εξωτερικός εχθρός της αυτοκρατορίας.

Μετά τις συγκρούσεις στην Ελλάδα απέκτησε επίσημη στρατιωτική θέση στο ρωμαϊκό σύστημα, πιθανότατα στην περιοχή του Ιλλυρικού.

Το γεγονός αυτό δείχνει πόσο ρευστά ήταν τα όρια ανάμεσα στον «βάρβαρο εισβολέα», τον σύμμαχο και τον Ρωμαίο στρατιωτικό διοικητή κατά την ύστερη αρχαιότητα.

Η πορεία προς τη Ρώμη

Στα επόμενα χρόνια το επίκεντρο της δράσης του Αλάριχου μετακινήθηκε προς τη Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Οι σχέσεις του με τη ρωμαϊκή κυβέρνηση χαρακτηρίστηκαν από διαπραγματεύσεις, πολεμικές επιχειρήσεις και συνεχείς προσπάθειες να εξασφαλίσει γη, χρήματα και επίσημη θέση για τον ίδιο και τους ανθρώπους του.

Το 410 οι δυνάμεις του κατέλαβαν και λεηλάτησαν τη Ρώμη.

Η πτώση της πόλης προκάλεσε τεράστιο ψυχολογικό σοκ στον ρωμαϊκό κόσμο, παρότι η Ρώμη δεν ήταν πλέον η διοικητική πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας.

Πόσο καταστροφική ήταν η εισβολή στην Ελλάδα;

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η εκστρατεία του Αλάριχου προκάλεσε βία, λεηλασίες, αιχμαλωσίες και σοβαρές καταστροφές.

Χρειάζεται όμως να αποφεύγουμε την εικόνα ότι ολόκληρη η Ελλάδα «ισοπεδώθηκε» και ότι κάθε αρχαίο μνημείο καταστράφηκε από τους Γότθους.

Οι γραπτές πηγές της περιόδου είναι περιορισμένες και συχνά έντονα φορτισμένες. Η αρχαιολογία έχει δείξει ότι αρκετές πόλεις συνέχισαν τη ζωή τους και μετά τα γεγονότα του τέλους του 4ου αιώνα.

Η γοτθική εισβολή ήταν σοβαρή κρίση, αλλά αποτέλεσε μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης διαδικασίας μετασχηματισμού του ρωμαϊκού κόσμου.

Οι Γότθοι δεν είναι οι σύγχρονοι Γερμανοί

Ένα συνηθισμένο λάθος σε νεότερες αφηγήσεις είναι η προσπάθεια να συνδεθούν απευθείας οι Γότθοι της ύστερης αρχαιότητας με τους σημερινούς Γερμανούς.

Μια τέτοια σύνδεση δεν έχει ιστορική βάση.

Οι σύγχρονες εθνικές ταυτότητες δημιουργήθηκαν μέσα από πολύ μεταγενέστερες και σύνθετες ιστορικές διαδικασίες. Το γεγονός ότι οι Γότθοι μιλούσαν γερμανική γλώσσα δεν τους καθιστά προγόνους ενός συγκεκριμένου σύγχρονου έθνους ούτε επιτρέπει να μεταφέρονται πολιτικές συγκρούσεις του 4ου αιώνα στη σημερινή Ευρώπη.

Η ιστορία γίνεται πιο χρήσιμη όταν μελετούμε τους ανθρώπους μέσα στις συνθήκες της δικής τους εποχής και όχι όταν τους χρησιμοποιούμε για να δικαιολογήσουμε σύγχρονες αντιπαλότητες.

Μια αυτοκρατορία που άλλαζε

Οι επιδρομές των Γότθων στην Ελλάδα δεν ήταν ένα απομονωμένο επεισόδιο.

Αποτελούσαν μέρος της μεγάλης αναδιάταξης του ύστερου ρωμαϊκού κόσμου, όταν ολόκληροι πληθυσμοί μετακινούνταν, νέες στρατιωτικές δυνάμεις εντάσσονταν στην αυτοκρατορία και οι παλιές δομές εξουσίας δοκιμάζονταν.

Οι Γότθοι μπορούσαν μέσα σε λίγα χρόνια να εμφανίζονται ως πρόσφυγες, επαναστάτες, στρατιώτες της Ρώμης, εχθροί της αυτοκρατορίας και ξανά επίσημοι σύμμαχοί της.

Αυτή ακριβώς η πολυπλοκότητα κάνει την ιστορία του Αλάριχου και της εκστρατείας του στην Ελλάδα πολύ πιο ενδιαφέρουσα από την απλή εικόνα μιας «ορδής βαρβάρων» που εμφανίστηκε ξαφνικά από τον Βορρά.

Ιανουάριος, Φεβρουάριος, Μάρτιος... Χρησιμοποιούμε τα ονόματα των μηνών καθημερινά, όμως πίσω από αυτά κρύβεται μια ιστορία που μας οδηγεί στην αρχαία Ρώμη, σε θεότητες, αυτοκράτορες, αριθμούς και παλιές ημερολογιακές μεταρρυθμίσεις.

Τα περισσότερα σημερινά ονόματα προέρχονται από το ρωμαϊκό ημερολόγιο και πέρασαν, με γλωσσικές μεταβολές, σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες και στα νέα ελληνικά.

Στην Ελλάδα, παράλληλα με τα επίσημα ονόματα, δημιουργήθηκαν πολλές λαϊκές ονομασίες που συνδέονται με τον καιρό, τις γεωργικές εργασίες και τις μεγάλες γιορτές κάθε εποχής.

Ιανουάριος – Ο μήνας του Ιανού

Ο Ιανουάριος πήρε το όνομά του από τον Ιανό (Janus), μία από τις χαρακτηριστικότερες θεότητες της αρχαίας Ρώμης.

Ο Ιανός συνδεόταν με τις αρχές και τα τέλη, τις εισόδους και τις εξόδους, τις μεταβάσεις και τα περάσματα. Συχνά απεικονιζόταν με δύο πρόσωπα στραμμένα προς αντίθετες κατευθύνσεις.

Η εικόνα αυτή ταίριαζε ιδιαίτερα στον μήνα που βρίσκεται στο πέρασμα από το παλιό στο νέο έτος: το ένα πρόσωπο μπορούσε συμβολικά να κοιτάζει προς όσα πέρασαν και το άλλο προς όσα έρχονται.

Το λατινικό όνομα Ianuarius βρίσκεται στη βάση του σημερινού ονόματος Ιανουάριος.

Φεβρουάριος – Ο μήνας των καθαρμών

Το όνομα Φεβρουάριος προέρχεται από το λατινικό Februarius και συνδέεται με τις ρωμαϊκές τελετές εξαγνισμού, τα februa, που πραγματοποιούνταν αυτή την περίοδο.

Στο παλιότερο ρωμαϊκό ημερολογιακό σύστημα ο Φεβρουάριος βρισκόταν προς το τέλος του έτους, γι' αυτό και οι τελετές καθαρμού συνδέονταν με το κλείσιμο ενός κύκλου και την προετοιμασία για τον επόμενο.

Ο Φεβρουάριος έχει σήμερα 28 ημέρες και 29 στα δίσεκτα έτη. Η ιδιαίτερη διάρκειά του είναι αποτέλεσμα της μακράς εξέλιξης του ρωμαϊκού ημερολογίου και όχι της δημοφιλούς ιστορίας ότι ο αυτοκράτορας Αύγουστος αφαίρεσε μία ημέρα για να μεγαλώσει τον μήνα που έφερε το όνομά του.

Στην ελληνική λαϊκή παράδοση είναι γνωστός ως Φλεβάρης και Κουτσοφλέβαρος, εξαιτίας της μικρότερης διάρκειάς του.

Μάρτιος – Ο μήνας του θεού Mars

Ο Μάρτιος προέρχεται από το λατινικό Martius και ήταν αφιερωμένος στον Mars, τον ρωμαϊκό θεό που συνδέθηκε κυρίως με τον πόλεμο και αντιστοιχίστηκε με τον ελληνικό Άρη.

Στην παλαιότερη ρωμαϊκή ημερολογιακή παράδοση ο Μάρτιος κατείχε την πρώτη θέση του έτους. Η άνοιξη σηματοδοτούσε την επανέναρξη τόσο των γεωργικών εργασιών όσο και των στρατιωτικών επιχειρήσεων.

Η παλιά θέση του Μαρτίου εξηγεί και ένα παράξενο χαρακτηριστικό των σημερινών ονομάτων: ο Σεπτέμβριος, ο Οκτώβριος, ο Νοέμβριος και ο Δεκέμβριος έχουν ονόματα που σημαίνουν επτά, οκτώ, εννέα και δέκα, παρότι σήμερα είναι ο ένατος, ο δέκατος, ο ενδέκατος και ο δωδέκατος μήνας.

Στην ελληνική παράδοση ο Μάρτιος έχει πολλές ονομασίες, όπως Γδάρτης και Παλουκοκαύτης, που θυμίζουν τον άστατο καιρό του. Γνωστό είναι και το έθιμο του «Μάρτη», του ασπροκόκκινου βραχιολιού που φοριέται από την πρώτη ημέρα του μήνα.

Απρίλιος – Ο μήνας της άνοιξης

Η προέλευση του λατινικού Aprilis δεν είναι απολύτως βέβαιη.

Μια παλιά και πολύ διαδεδομένη ερμηνεία το συνδέει με το λατινικό aperire, δηλαδή «ανοίγω», επειδή αυτή την εποχή ανοίγουν τα άνθη και η φύση βρίσκεται σε πλήρη ανοιξιάτικη ανάπτυξη.

Έχουν όμως προταθεί και άλλες ετυμολογικές εξηγήσεις, μεταξύ των οποίων σύνδεση με την Αφροδίτη. Γι' αυτό είναι προτιμότερο να μην παρουσιάζεται μία μόνο εκδοχή ως απολύτως βέβαιη.

Στην ελληνική λαογραφία συναντάμε ονομασίες όπως Ανοιξιάτης, Λαμπριάτης και Αϊγιωργίτης, ανάλογα με την περιοχή και τις γιορτές που συμπίπτουν με τον μήνα.

Μάιος – Από τη Maia

Ο Μάιος προέρχεται από το λατινικό Maius. Η επικρατέστερη παραδοσιακή ερμηνεία συνδέει το όνομα με τη ρωμαϊκή θεότητα Maia, η οποία σχετιζόταν με την ανάπτυξη και τη γονιμότητα.

Ο μήνας συνδέθηκε έντονα με την ανοιξιάτικη βλάστηση και τα λουλούδια.

Στην Ελλάδα το πιο χαρακτηριστικό έθιμο είναι το πρωτομαγιάτικο στεφάνι. Λουλούδια και κλαδιά πλέκονται σε στεφάνια που τοποθετούνται στις πόρτες των σπιτιών και σε πολλές περιοχές διατηρούνται μέχρι τις φωτιές του Αϊ-Γιάννη τον Ιούνιο.

Σε ορισμένες περιοχές ο Μάιος ονομάζεται και Κερασάρης, από την εποχή της ωρίμανσης των κερασιών.

Ιούνιος – Ο μήνας της Juno

Ο Ιούνιος προέρχεται από το λατινικό Iunius.

Η πιο γνωστή ερμηνεία συνδέει την ονομασία με τη θεά Juno, τη ρωμαϊκή Ήρα, προστάτιδα μεταξύ άλλων του γάμου και της οικογένειας.

Έχει προταθεί επίσης σύνδεση με το όνομα της ρωμαϊκής οικογένειας των Ιουνίων, χωρίς η αρχική ετυμολογία να θεωρείται απολύτως βέβαιη.

Στην ελληνική αγροτική παράδοση ο Ιούνιος είναι ο Θεριστής, επειδή αυτή την περίοδο κορυφωνόταν ο θερισμός των δημητριακών.

Κοντά στις 21 Ιουνίου σημειώνεται το θερινό ηλιοστάσιο στο βόρειο ημισφαίριο, με τη μεγαλύτερη διάρκεια ημέρας του έτους.

Ιούλιος – Ο μήνας του Ιουλίου Καίσαρα

Ο Ιούλιος είναι ένας από τους δύο μήνες που φέρουν το όνομα ιστορικού προσώπου.

Αρχικά ονομαζόταν Quintilis, δηλαδή «πέμπτος», επειδή ήταν ο πέμπτος μήνας όταν το ρωμαϊκό έτος υπολογιζόταν με αφετηρία τον Μάρτιο.

Μετά τη δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα ο μήνας μετονομάστηκε σε Iulius προς τιμήν του.

Ο Καίσαρας είχε συνδέσει το όνομά του με τη μεγάλη ημερολογιακή μεταρρύθμιση που δημιούργησε το Ιουλιανό ημερολόγιο. Το 46 π.Χ., κατά τη μετάβαση στο νέο σύστημα, χρειάστηκε να προστεθούν επιπλέον ημέρες ώστε το ημερολόγιο να επανέλθει σε συμφωνία με το ηλιακό έτος.

Στην ελληνική λαϊκή παράδοση ο Ιούλιος ονομάζεται συχνά Αλωνάρης, λόγω του αλωνίσματος.

Αύγουστος – Ο μήνας του αυτοκράτορα

Ο Αύγουστος ονομαζόταν αρχικά Sextilis, δηλαδή «έκτος» μήνας του παλιού ρωμαϊκού έτους.

Το 8 π.Χ. μετονομάστηκε σε Augustus προς τιμήν του Οκταβιανού Αυγούστου, του πρώτου Ρωμαίου αυτοκράτορα.

Μια πολύ γνωστή ιστορία υποστηρίζει ότι ο Αύγουστος απαίτησε ο μήνας του να έχει 31 ημέρες ώστε να μην είναι μικρότερος από τον Ιούλιο και ότι η επιπλέον ημέρα αφαιρέθηκε από τον Φεβρουάριο. Η αφήγηση αυτή είναι μεταγενέστερος ημερολογιακός μύθος και δεν θεωρείται αξιόπιστη εξήγηση της διάρκειας των δύο μηνών.

Στην ελληνική παράδοση ο Αύγουστος είναι στενά συνδεδεμένος με τον Δεκαπενταύγουστο, ενώ συναντάμε και λαϊκές ονομασίες όπως Συκολόγος.

Σε διάφορες περιοχές επιβιώνουν επίσης τα λεγόμενα Μερομήνια, μια λαϊκή μέθοδος πρόγνωσης του καιρού των επόμενων μηνών μέσα από την παρατήρηση συγκεκριμένων ημερών του Αυγούστου.

Σεπτέμβριος – Ο έβδομος που έγινε ένατος

Το όνομα Σεπτέμβριος προέρχεται από το λατινικό septem, που σημαίνει επτά.

Η ονομασία διατηρήθηκε από την εποχή κατά την οποία ο μήνας κατείχε την έβδομη θέση σε ημερολογιακό σύστημα που είχε τον Μάρτιο κοντά στην αρχή του έτους.

Όταν ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος βρέθηκαν πριν από τον Μάρτιο στη σειρά του πολιτικού έτους, ο Σεπτέμβριος έγινε ένατος μήνας αλλά το παλιό του όνομα παρέμεινε.

Στην Ελλάδα είναι γνωστός και ως Τρυγητής, επειδή συνδέεται με τον τρύγο των σταφυλιών.

Η 1η Σεπτεμβρίου αποτελεί επίσης την αρχή του εκκλησιαστικού έτους στην Ορθόδοξη Εκκλησία.

Οκτώβριος – Ο παλιός όγδοος μήνας

Ο Οκτώβριος προέρχεται από το λατινικό octo, δηλαδή οκτώ.

Ήταν ο όγδοος μήνας του παλιού ρωμαϊκού ημερολογιακού κύκλου και διατήρησε το όνομά του ακόμη και όταν μετακινήθηκε στη δέκατη θέση.

Ο Οκτώβριος έχει ιδιαίτερη θέση και στην ιστορία του ημερολογίου. Τον Οκτώβριο του 1582 άρχισε να εφαρμόζεται στις πρώτες καθολικές χώρες η μεταρρύθμιση του Πάπα Γρηγορίου ΙΓ΄.

Για να διορθωθεί η συσσωρευμένη απόκλιση του Ιουλιανού ημερολογίου, στις χώρες που υιοθέτησαν αμέσως τη μεταρρύθμιση, την Πέμπτη 4 Οκτωβρίου 1582 ακολούθησε η Παρασκευή 15 Οκτωβρίου.

Στην ελληνική λαϊκή παράδοση συναντάται ως Βροχάρης, Σποριάς ή Αϊ-Δημητριάτης.

Νοέμβριος – Ο ένατος που έγινε ενδέκατος

Το όνομα Νοέμβριος προέρχεται από το λατινικό novem, δηλαδή εννέα.

Όπως ο Σεπτέμβριος και ο Οκτώβριος, διατήρησε την παλιά αριθμητική του ονομασία παρότι σήμερα βρίσκεται στην ενδέκατη θέση.

Στην παραδοσιακή αγροτική ζωή ο Νοέμβριος συνδεόταν με τη σπορά, την ελαιοσυγκομιδή και την προετοιμασία για τον χειμώνα.

Ανάλογα με την περιοχή συναντάμε λαϊκές ονομασίες όπως Κρασομηνάς και Αρχαγγελίτης.

Δεκέμβριος – Ο δέκατος που έγινε δωδέκατος

Ο Δεκέμβριος ολοκληρώνει αυτή τη μικρή αριθμητική σειρά. Το λατινικό decem σημαίνει δέκα, επειδή ο Δεκέμβριος ήταν κάποτε ο δέκατος μήνας.

Σήμερα είναι ο δωδέκατος και τελευταίος μήνας του πολιτικού έτους.

Κοντά στις 21 ή 22 Δεκεμβρίου, ανάλογα με το έτος και τη ζώνη ώρας, σημειώνεται το χειμερινό ηλιοστάσιο στο βόρειο ημισφαίριο. Από εκεί και έπειτα η διάρκεια της ημέρας αρχίζει σταδιακά να αυξάνεται.

Στην ελληνική παράδοση ο μήνας έχει ονομασίες όπως Χιονιάς, Χριστουγεννιάτης και Αϊ-Νικολιάτης.

Η περίοδος των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων συνοδεύεται από πλήθος εθίμων, καλάντων και δοξασιών, μεταξύ των οποίων και οι παραδόσεις για τους καλικάντζαρους.

Γιατί οι τέσσερις τελευταίοι μήνες έχουν «λάθος» αριθμό;

Τα ονόματα Σεπτέμβριος, Οκτώβριος, Νοέμβριος και Δεκέμβριος κρύβουν ένα μικρό απολίθωμα της ιστορίας του ημερολογίου.

Septem σημαίνει επτά, octo οκτώ, novem εννέα και decem δέκα.

Όταν η σειρά του ρωμαϊκού έτους άλλαξε και ο Ιανουάριος με τον Φεβρουάριο βρέθηκαν πριν από τον Μάρτιο, οι τέσσερις μήνες μετακινήθηκαν δύο θέσεις. Τα ονόματά τους όμως δεν άλλαξαν.

Έτσι σήμερα ο «έβδομος» είναι ένατος, ο «όγδοος» δέκατος, ο «ένατος» ενδέκατος και ο «δέκατος» δωδέκατος.

Ένα ημερολόγιο γεμάτο ιστορία

Τα ονόματα των μηνών είναι μικρά ίχνη ενός κόσμου που εξακολουθεί να υπάρχει μέσα στην καθημερινή μας γλώσσα.

Ο Ιανός, ο Mars, η Juno, ο Ιούλιος Καίσαρας και ο Αύγουστος επιβιώνουν κάθε φορά που αναφέρουμε μια ημερομηνία, ενώ οι αριθμητικές ονομασίες των τελευταίων τεσσάρων μηνών θυμίζουν μια πολύ παλαιότερη διάταξη του ρωμαϊκού έτους.

Δίπλα σε αυτή τη ρωμαϊκή κληρονομιά, η ελληνική λαϊκή παράδοση πρόσθεσε τους δικούς της μήνες: τον Θεριστή, τον Αλωνάρη, τον Τρυγητή, τον Βροχάρη και τον Χιονιά.

Έτσι το ημερολόγιο που χρησιμοποιούμε σήμερα δεν μετρά μόνο τον χρόνο. Κουβαλά μαζί του αιώνες ιστορίας, γλώσσας και παράδοσης.