Τα σπίτια της ορεινής Αχαΐας και Ηλείας ήταν γεμάτα αντικείμενα που σήμερα έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από την καθημερινή ζωή. Ξύλινα έπιπλα, χειροποίητα σκεύη, εργαλεία, δοχεία και απλές κατασκευές εξυπηρετούσαν ανάγκες που σήμερα καλύπτονται από ηλεκτρικές συσκευές και βιομηχανικά προϊόντα.
Πίσω όμως από κάθε αρμάρι, κασέλα, σοφρά ή λυχνάρι κρύβεται κάτι περισσότερο από μια παλιά χρηστική κατασκευή. Τα αντικείμενα αυτά αποτυπώνουν τον τρόπο με τον οποίο οργανωνόταν το σπίτι, παρασκευαζόταν και αποθηκευόταν η τροφή, μεταφερόταν το νερό και περνούσε η καθημερινότητα στις ορεινές κοινότητες της δυτικής Πελοποννήσου.
Το αρμάρι
Το αρμάρι ήταν ένας από τους βασικούς αποθηκευτικούς χώρους του σπιτιού. Στις απλούστερες μορφές του κατασκευαζόταν μέσα σε εσοχή του τοίχου ή κοντά σε παράθυρο και χωριζόταν σε ξύλινα ράφια.
Εκεί τοποθετούνταν πιάτα, ποτήρια και άλλα οικιακά αντικείμενα. Τα ράφια συχνά στρώνονταν με καθαρό χαρτί ή ύφασμα, ενώ σε μεταγενέστερες κατασκευές εμφανίστηκαν πόρτες με τζάμι.
Υπήρχε επίσης μια διαφορετική κατασκευή για τη φύλαξη τροφίμων: ένα ντουλάπι με σίτα που μπορούσε να κρεμαστεί ψηλά, ώστε τα τρόφιμα να αερίζονται αλλά να προστατεύονται από έντομα και ζώα.
Ο γιούκος και η προίκα
Ο γιούκος ήταν χαρακτηριστική εικόνα του παλιού ελληνικού σπιτιού. Πάνω σε κασέλα ή άλλη βάση τοποθετούνταν προσεκτικά διπλωμένες κουβέρτες, φλοκάτες, σαΐσματα, παπλώματα και άλλα υφαντά.
Σε οικογένειες με ανύπαντρες κόρες ο γιούκος συνδεόταν και με την προίκα. Τα υφαντά αποτελούσαν αποτέλεσμα πολύχρονης εργασίας και είχαν οικονομική αλλά και κοινωνική αξία.
Την άνοιξη τα βαριά υφάσματα έβγαιναν στον ήλιο για να αεριστούν. Η πρακτική είχε χρηστικό χαρακτήρα, αλλά παράλληλα αποτελούσε έναν τρόπο να παρουσιάζεται η οικογενειακή περιουσία και η προίκα στη μικρή κοινωνία του χωριού.
Το εικονοστάσι
Σημαντική θέση στο σπίτι είχε το εικονοστάσι. Στις απλούστερες κατοικίες μπορούσε να είναι μια σανίδα τοποθετημένη ψηλά, συνήθως προς την ανατολική πλευρά του δωματίου, πάνω στην οποία βρίσκονταν οι εικόνες της οικογένειας.
Αργότερα εμφανίστηκαν ξύλινα εικονοστάσια με μικρές πόρτες και τζάμι. Μαζί με τις εικόνες φυλάσσονταν αγιασμός, βάγια και άλλα αντικείμενα θρησκευτικής σημασίας. Κοντά τους μπορούσε να βρίσκεται και η στεφανοθήκη με τα στέφανα του γάμου.
Κασέλα, κασόνι και μπαούλο
Πριν εμφανιστούν οι σύγχρονες ντουλάπες, μεγάλο μέρος της αποθήκευσης γινόταν σε ξύλινα κιβώτια διαφορετικών τύπων.
Η κασέλα ήταν ένα μεγάλο ξύλινο κιβώτιο, απλό ή διακοσμημένο, στο οποίο φυλάσσονταν κυρίως ρούχα και υφαντά. Συχνά αποτελούσε σημαντικό κομμάτι της προίκας μιας γυναίκας.
Το κασόνι ήταν μεγαλύτερο και περισσότερο πρακτικό. Μπορούσε να χωρίζεται εσωτερικά σε διαφορετικά τμήματα και να χρησιμοποιείται για την αποθήκευση σιταριού, καλαμποκιού, βρόμης, τραχανά, ζυμαρικών και άλλων τροφίμων.
Το μπαούλο είχε συχνά πιο προσεγμένη εμφάνιση, μεταλλικά στοιχεία και κλειδαριά. Εκτός από ρούχα και προικιά, εκεί μπορούσαν να φυλάσσονται χρήματα, συμβόλαια, φωτογραφίες και άλλα πολύτιμα οικογενειακά αντικείμενα.
Το παραδοσιακό κρεβάτι
Τα παλαιότερα κρεβάτια μπορούσαν να είναι εξαιρετικά απλές κατασκευές. Ξύλινα στηρίγματα κρατούσαν σανίδες πάνω στις οποίες τοποθετούνταν στρώματα γεμισμένα με άχυρο, φύλλα καλαμποκιού ή άλλα διαθέσιμα υλικά.
Για το σκέπασμα χρησιμοποιούνταν κουβέρτες, μπαντανίες, κουρελούδες και υφαντά. Όταν το κρεβάτι δεν χρησιμοποιούνταν, συχνά καλυπτόταν με τα καλύτερα υφαντά του σπιτιού.
Ο χώρος κάτω από αυτό δεν έμενε ανεκμετάλλευτος. Εκεί μπορούσαν να φυλάσσονται καλάθια, παπούτσια και διάφορα καθημερινά αντικείμενα.
Η κούνια ή σαμαρίτσα
Για τα μικρά παιδιά χρησιμοποιούνταν ξύλινες κούνιες κατασκευασμένες συχνά από τοπικούς τεχνίτες. Σε ορισμένες περιοχές η κούνια ήταν γνωστή και ως «σαμαρίτσα», επειδή το σχήμα της θύμιζε αναποδογυρισμένο σαμάρι και επέτρεπε το λίκνισμα του παιδιού.
Τραπέζι και σοφράς
Το ψηλό ξύλινο τραπέζι δεν χρησιμοποιούνταν μόνο για το οικογενειακό φαγητό. Πάνω του οι νοικοκυρές άνοιγαν φύλλο, έκοβαν ζυμαρικά, ετοίμαζαν τραχανά και πραγματοποιούσαν πολλές από τις εργασίες της κουζίνας.
Παράλληλα υπήρχε ο σοφράς, ένα χαμηλό τραπέζι γύρω από το οποίο η οικογένεια μπορούσε να καθίσει κοντά στην εστία. Χρησιμοποιούνταν τόσο στο φαγητό όσο και σε διάφορες καθιστικές εργασίες.
Καθίσματα και μικρά έπιπλα
Πριν διαδοθούν οι καρέκλες του εμπορίου, χρησιμοποιούνταν χαμηλά ξύλινα σκαμνιά ή ακόμη και κομμάτια κορμών. Όταν τα καθίσματα δεν επαρκούσαν, σχεδόν οποιοδήποτε σταθερό αντικείμενο του σπιτιού μπορούσε να εξυπηρετήσει προσωρινά ως κάθισμα.
Η πιατοθήκη ήταν ένα απλό ξύλινο έπιπλο στερεωμένο στον τοίχο της κουζίνας, ενώ το φορτσέρι ήταν μικρότερο από το μπαούλο και χρησίμευε για την αποθήκευση ρούχων, πιατικών ή αντικειμένων αξίας.
Βαρέλα και βαρέλι
Η μεταφορά και αποθήκευση νερού ήταν καθημερινή ανάγκη. Η βαρέλα ήταν ένα μικρό κυλινδρικό ξύλινο δοχείο, κατασκευασμένο από δόγες δεμένες με στεφάνια. Μπορούσε να μεταφέρει νερό ή κρασί στο χωράφι και στο αμπέλι.
Το μεγαλύτερο βαρέλι χρησιμοποιούνταν για νερό και άλλα υγρά. Δύο δοχεία μπορούσαν να φορτωθούν συμμετρικά σε ζώο για τη μεταφορά νερού από τη βρύση προς το σπίτι.
Λαΐνα, κανάτα και μποτίλια
Η λαΐνα ήταν πήλινο δοχείο με μεγάλη κοιλιά και χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση προϊόντων όπως ξίδι, πετιμέζι ή τουρσί.
Η κανάτα μπορούσε να είναι πήλινη, γυάλινη ή ξύλινη και χρησιμοποιούνταν για το νερό και το κρασί στο τραπέζι. Με την εξάπλωση του γυαλιού χρησιμοποιήθηκαν ευρύτερα και οι μποτίλιες για την αποθήκευση κρασιού, λαδιού και άλλων υγρών.
Κούπες, χουλιάρια και πιρούνια
Τα καθημερινά σκεύη φαγητού δεν ήταν πάντοτε μεταλλικά. Κούπες και βαθιά πιάτα μπορούσαν να είναι ξύλινα ή πήλινα, ενώ τα κουτάλια κατασκευάζονταν ακόμη και από ντόπιους τεχνίτες.
Σε τοπικές ονομασίες τα κουτάλια συναντώνται και ως «χουλιάρια». Υπήρχαν διαφορετικά μεγέθη για το φαγητό, τα γλυκά και το σερβίρισμα. Αντίστοιχα, τα πιρούνια μπορούσαν να είναι ξύλινα, σιδερένια ή μπρούτζινα.
Το γουδί
Το γουδί ήταν απαραίτητο για το κοπάνισμα τροφίμων. Κατασκευαζόταν από πέτρα ή ξύλο και αργότερα συχνά από μπρούντζο. Με το γουδοχέρι έσπαγαν καρύδια και αμύγδαλα ή πολτοποιούσαν σκόρδο και άλλα υλικά της μαγειρικής.
Η κρισάρα
Για το κοσκίνισμα του αλευριού χρησιμοποιούνταν η κρισάρα. Το κυκλικό πλαίσιο ήταν ξύλινο και στη βάση υπήρχε μεταλλική σήτα.
Η χοντρότερη κρισάρα χρησιμοποιούνταν κυρίως για το αλεύρι του ψωμιού, ενώ η λεπτότερη εξυπηρετούσε παρασκευές που απαιτούσαν περισσότερο κοσκινισμένο αλεύρι.
Πλαστήρι και πλάστης
Το πλαστήρι ήταν ξύλινο εργαλείο που χρησιμοποιούνταν στην παρασκευή του ψωμιού και στη μεταφορά των καρβελιών προς τον φούρνο.
Ο πλάστης, το γνωστό μακρύ κυλινδρικό ξύλο, χρησίμευε για το άνοιγμα λεπτού φύλλου για πίτες και σπιτικά ζυμαρικά.
Η πυροστιά και η μαγειρική στη φωτιά
Η πυροστιά ήταν μεταλλική βάση με πόδια που τοποθετούνταν πάνω από τη φωτιά. Πάνω της στηρίζονταν κατσαρόλες, καζάνια και άλλα μαγειρικά σκεύη.
Μαζί με τη μάσια, που χρησιμοποιούνταν για τη διαχείριση των ξύλων και της φωτιάς, αποτελούσαν βασικό εξοπλισμό μιας εποχής κατά την οποία η εστία ήταν ταυτόχρονα χώρος μαγειρέματος και θέρμανσης.
Ο λεβέτης
Ο λεβέτης ήταν μεγάλο χάλκινο δοχείο και εξυπηρετούσε εργασίες που απαιτούσαν μεγάλες ποσότητες νερού ή φαγητού. Χρησιμοποιούνταν στο πλύσιμο αλλά και στο μαγείρεμα για γάμους, γιορτές και άλλες μεγάλες οικογενειακές συγκεντρώσεις.
Το λυχνάρι και η λάμπα πετρελαίου
Πριν από τον ηλεκτρισμό, ο φωτισμός του σπιτιού ήταν περιορισμένος. Το λυχνάρι ή «φωτέλι» έδινε μια μικρή φλόγα, αρκετή για τις βασικές ανάγκες του δωματίου ή για μια σύντομη μετακίνηση στο κατώι.
Αργότερα διαδόθηκε η λάμπα πετρελαίου, με δοχείο καυσίμου, φυτίλι και γυάλινο κύλινδρο. Για πολλές γενιές αποτέλεσε το βασικό φωτιστικό του αγροτικού σπιτιού.
Το καντήλι
Δίπλα στο εικονοστάσι βρισκόταν συνήθως το καντήλι. Ένα μικρό δοχείο με λάδι και φυτίλι μπορούσε να κρέμεται με αλυσίδες ή να βρίσκεται μπροστά στις εικόνες.
Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα φωτιστικά, το καντήλι είχε κυρίως θρησκευτικό και συμβολικό χαρακτήρα και αποτελούσε σταθερό στοιχείο πολλών παραδοσιακών σπιτιών.
Το σίδερο με κάρβουνα
Πριν εμφανιστούν τα ηλεκτρικά σίδερα, χρησιμοποιούνταν βαριά μεταλλικά σίδερα που θερμαίνονταν με κάρβουνα. Το σώμα τους ήταν κοίλο, ενώ η ξύλινη λαβή επέτρεπε το σιδέρωμα χωρίς άμεση επαφή με το θερμό μέταλλο.
Η σκάφη και το πλύσιμο
Η ξύλινη σκάφη ήταν απαραίτητη σε πολλές οικιακές εργασίες. Χρησιμοποιούνταν για το πλύσιμο των ρούχων, συχνά με αλισίβα, δηλαδή νερό που είχε περάσει μέσα από στάχτη και λειτουργούσε ως παραδοσιακό καθαριστικό.
Το πλύσιμο απαιτούσε σημαντικό χρόνο και σωματική εργασία, ιδιαίτερα όταν γινόταν στο ποτάμι ή όταν έπρεπε προηγουμένως να μεταφερθούν μεγάλες ποσότητες νερού.
Το καβουρντιστήρι και ο μύλος του καφέ
Το καβουρντιστήρι ήταν μεταλλικός περιστρεφόμενος κύλινδρος στον οποίο καβούρντιζαν τον καφέ πάνω από τη φωτιά. Στη συνέχεια οι κόκκοι αλέθονταν στον χειροκίνητο μύλο.
Η διαδικασία που σήμερα ολοκληρώνεται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα απαιτούσε τότε ξεχωριστά εργαλεία και αρκετή χειρωνακτική εργασία.
Ο νιφτήρας
Όταν το τρεχούμενο νερό μέσα στο σπίτι δεν ήταν δεδομένο, ακόμη και το καθημερινό πλύσιμο απαιτούσε διαφορετική οργάνωση. Ο μεταλλικός νιφτήρας κρεμόταν στον τοίχο και διέθετε μικρή κάνουλα, ενώ από κάτω υπήρχε λεκάνη για τη συλλογή του νερού.
Η κατασκευή αυτή επέτρεπε οικονομία σε ένα αγαθό που έπρεπε συχνά να μεταφερθεί με τα χέρια ή με ζώα από τη βρύση του χωριού.
Το παγούρι του βοσκού
Το παγούρι ήταν μικρό δοχείο μεταφοράς νερού για όσους περνούσαν πολλές ώρες μακριά από το σπίτι. Οι βοσκοί και οι αγρότες μπορούσαν να το κρεμούν στον ώμο, στον λαιμό ή στη ζώνη και να το παίρνουν μαζί τους στο βουνό και στα χωράφια.
Κανίστρα και μαλάθα
Η καλαθοπλεκτική παρείχε πολλά από τα δοχεία που απαιτούσε η καθημερινότητα. Η κανίστρα ήταν ένα πλατύ καλάθι που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για ψωμί, τρόφιμα ή σε θρησκευτικές και κοινωνικές περιστάσεις.
Η μαλάθα ήταν επίσης πλεκτό καλάθι, συνήθως βαθύτερο και με κάλυμμα, κατάλληλο για τη φύλαξη ψωμιού και άλλων τροφίμων.
Μικρά εργαλεία της καθημερινότητας
Ανάμεσα στα μικρότερα αντικείμενα συναντούμε τη δαχτυλήθρα για το ράψιμο, το σατέρι ή στατέρι για το ζύγισμα, καθώς και τον κόπανο που χρησιμοποιούνταν στο πλύσιμο βαριών υφασμάτων.
Υπήρχαν επίσης αντικείμενα με ονομασίες που σήμερα ακούγονται σπάνια, όπως το καυκί, ένα μικρό ξύλινο δοχείο, ή ο γουβάς, μεταλλικό σκεύος για τη μεταφορά τροφής και το πότισμα ζώων.
Αντικείμενα μιας διαφορετικής καθημερινότητας
Τα παλιά έπιπλα και σκεύη της ορεινής Αχαΐας και Ηλείας δεν αποτελούν απλώς συλλεκτικά αντικείμενα. Μας δείχνουν έναν τρόπο ζωής στον οποίο σχεδόν κάθε καθημερινή ανάγκη απαιτούσε προσωπική εργασία και συχνά ένα αντικείμενο κατασκευασμένο από τοπικά διαθέσιμα υλικά.
Ξύλο, πηλός, χαλκός, σίδερο, καλάμι και ύφασμα μετατρέπονταν από τεχνίτες και νοικοκυριά σε εργαλεία που μπορούσαν να χρησιμοποιούνται για δεκαετίες και να περνούν από τη μία γενιά στην επόμενη.
Οι λέξεις που τα περιγράφουν έχουν επίσης αξία. Ο γιούκος, η σαμαρίτσα, η κρισάρα, η μαλάθα, το φωτέλι και το στατέρι αποτελούν μέρος του τοπικού λεξιλογίου και διατηρούν μέσα στη γλώσσα μικρά κομμάτια της κοινωνικής ιστορίας της δυτικής Πελοποννήσου.
Πηγή και λαογραφική αναφορά
Το παλαιότερο υλικό της ανάρτησης βασίστηκε σε λαογραφική καταγραφή του antroni.gr για τα παραδοσιακά έπιπλα και σκεύη της περιοχής. Η παρούσα έκδοση έχει αναδιατυπωθεί και οργανωθεί εκ νέου σε θεματικές ενότητες, διατηρώντας τις τοπικές ονομασίες ως στοιχεία της λαογραφικής παράδοσης.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου