Ιανουάριος, Φεβρουάριος, Μάρτιος... Χρησιμοποιούμε τα ονόματα των μηνών καθημερινά, όμως πίσω από αυτά κρύβεται μια ιστορία που μας οδηγεί στην αρχαία Ρώμη, σε θεότητες, αυτοκράτορες, αριθμούς και παλιές ημερολογιακές μεταρρυθμίσεις.
Τα περισσότερα σημερινά ονόματα προέρχονται από το ρωμαϊκό ημερολόγιο και πέρασαν, με γλωσσικές μεταβολές, σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες και στα νέα ελληνικά.
Στην Ελλάδα, παράλληλα με τα επίσημα ονόματα, δημιουργήθηκαν πολλές λαϊκές ονομασίες που συνδέονται με τον καιρό, τις γεωργικές εργασίες και τις μεγάλες γιορτές κάθε εποχής.
Ιανουάριος – Ο μήνας του Ιανού
Ο Ιανουάριος πήρε το όνομά του από τον Ιανό (Janus), μία από τις χαρακτηριστικότερες θεότητες της αρχαίας Ρώμης.
Ο Ιανός συνδεόταν με τις αρχές και τα τέλη, τις εισόδους και τις εξόδους, τις μεταβάσεις και τα περάσματα. Συχνά απεικονιζόταν με δύο πρόσωπα στραμμένα προς αντίθετες κατευθύνσεις.
Η εικόνα αυτή ταίριαζε ιδιαίτερα στον μήνα που βρίσκεται στο πέρασμα από το παλιό στο νέο έτος: το ένα πρόσωπο μπορούσε συμβολικά να κοιτάζει προς όσα πέρασαν και το άλλο προς όσα έρχονται.
Το λατινικό όνομα Ianuarius βρίσκεται στη βάση του σημερινού ονόματος Ιανουάριος.
Φεβρουάριος – Ο μήνας των καθαρμών
Το όνομα Φεβρουάριος προέρχεται από το λατινικό Februarius και συνδέεται με τις ρωμαϊκές τελετές εξαγνισμού, τα februa, που πραγματοποιούνταν αυτή την περίοδο.
Στο παλιότερο ρωμαϊκό ημερολογιακό σύστημα ο Φεβρουάριος βρισκόταν προς το τέλος του έτους, γι' αυτό και οι τελετές καθαρμού συνδέονταν με το κλείσιμο ενός κύκλου και την προετοιμασία για τον επόμενο.
Ο Φεβρουάριος έχει σήμερα 28 ημέρες και 29 στα δίσεκτα έτη. Η ιδιαίτερη διάρκειά του είναι αποτέλεσμα της μακράς εξέλιξης του ρωμαϊκού ημερολογίου και όχι της δημοφιλούς ιστορίας ότι ο αυτοκράτορας Αύγουστος αφαίρεσε μία ημέρα για να μεγαλώσει τον μήνα που έφερε το όνομά του.
Στην ελληνική λαϊκή παράδοση είναι γνωστός ως Φλεβάρης και Κουτσοφλέβαρος, εξαιτίας της μικρότερης διάρκειάς του.
Μάρτιος – Ο μήνας του θεού Mars
Ο Μάρτιος προέρχεται από το λατινικό Martius και ήταν αφιερωμένος στον Mars, τον ρωμαϊκό θεό που συνδέθηκε κυρίως με τον πόλεμο και αντιστοιχίστηκε με τον ελληνικό Άρη.
Στην παλαιότερη ρωμαϊκή ημερολογιακή παράδοση ο Μάρτιος κατείχε την πρώτη θέση του έτους. Η άνοιξη σηματοδοτούσε την επανέναρξη τόσο των γεωργικών εργασιών όσο και των στρατιωτικών επιχειρήσεων.
Η παλιά θέση του Μαρτίου εξηγεί και ένα παράξενο χαρακτηριστικό των σημερινών ονομάτων: ο Σεπτέμβριος, ο Οκτώβριος, ο Νοέμβριος και ο Δεκέμβριος έχουν ονόματα που σημαίνουν επτά, οκτώ, εννέα και δέκα, παρότι σήμερα είναι ο ένατος, ο δέκατος, ο ενδέκατος και ο δωδέκατος μήνας.
Στην ελληνική παράδοση ο Μάρτιος έχει πολλές ονομασίες, όπως Γδάρτης και Παλουκοκαύτης, που θυμίζουν τον άστατο καιρό του. Γνωστό είναι και το έθιμο του «Μάρτη», του ασπροκόκκινου βραχιολιού που φοριέται από την πρώτη ημέρα του μήνα.
Απρίλιος – Ο μήνας της άνοιξης
Η προέλευση του λατινικού Aprilis δεν είναι απολύτως βέβαιη.
Μια παλιά και πολύ διαδεδομένη ερμηνεία το συνδέει με το λατινικό aperire, δηλαδή «ανοίγω», επειδή αυτή την εποχή ανοίγουν τα άνθη και η φύση βρίσκεται σε πλήρη ανοιξιάτικη ανάπτυξη.
Έχουν όμως προταθεί και άλλες ετυμολογικές εξηγήσεις, μεταξύ των οποίων σύνδεση με την Αφροδίτη. Γι' αυτό είναι προτιμότερο να μην παρουσιάζεται μία μόνο εκδοχή ως απολύτως βέβαιη.
Στην ελληνική λαογραφία συναντάμε ονομασίες όπως Ανοιξιάτης, Λαμπριάτης και Αϊγιωργίτης, ανάλογα με την περιοχή και τις γιορτές που συμπίπτουν με τον μήνα.
Μάιος – Από τη Maia
Ο Μάιος προέρχεται από το λατινικό Maius. Η επικρατέστερη παραδοσιακή ερμηνεία συνδέει το όνομα με τη ρωμαϊκή θεότητα Maia, η οποία σχετιζόταν με την ανάπτυξη και τη γονιμότητα.
Ο μήνας συνδέθηκε έντονα με την ανοιξιάτικη βλάστηση και τα λουλούδια.
Στην Ελλάδα το πιο χαρακτηριστικό έθιμο είναι το πρωτομαγιάτικο στεφάνι. Λουλούδια και κλαδιά πλέκονται σε στεφάνια που τοποθετούνται στις πόρτες των σπιτιών και σε πολλές περιοχές διατηρούνται μέχρι τις φωτιές του Αϊ-Γιάννη τον Ιούνιο.
Σε ορισμένες περιοχές ο Μάιος ονομάζεται και Κερασάρης, από την εποχή της ωρίμανσης των κερασιών.
Ιούνιος – Ο μήνας της Juno
Ο Ιούνιος προέρχεται από το λατινικό Iunius.
Η πιο γνωστή ερμηνεία συνδέει την ονομασία με τη θεά Juno, τη ρωμαϊκή Ήρα, προστάτιδα μεταξύ άλλων του γάμου και της οικογένειας.
Έχει προταθεί επίσης σύνδεση με το όνομα της ρωμαϊκής οικογένειας των Ιουνίων, χωρίς η αρχική ετυμολογία να θεωρείται απολύτως βέβαιη.
Στην ελληνική αγροτική παράδοση ο Ιούνιος είναι ο Θεριστής, επειδή αυτή την περίοδο κορυφωνόταν ο θερισμός των δημητριακών.
Κοντά στις 21 Ιουνίου σημειώνεται το θερινό ηλιοστάσιο στο βόρειο ημισφαίριο, με τη μεγαλύτερη διάρκεια ημέρας του έτους.
Ιούλιος – Ο μήνας του Ιουλίου Καίσαρα
Ο Ιούλιος είναι ένας από τους δύο μήνες που φέρουν το όνομα ιστορικού προσώπου.
Αρχικά ονομαζόταν Quintilis, δηλαδή «πέμπτος», επειδή ήταν ο πέμπτος μήνας όταν το ρωμαϊκό έτος υπολογιζόταν με αφετηρία τον Μάρτιο.
Μετά τη δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα ο μήνας μετονομάστηκε σε Iulius προς τιμήν του.
Ο Καίσαρας είχε συνδέσει το όνομά του με τη μεγάλη ημερολογιακή μεταρρύθμιση που δημιούργησε το Ιουλιανό ημερολόγιο. Το 46 π.Χ., κατά τη μετάβαση στο νέο σύστημα, χρειάστηκε να προστεθούν επιπλέον ημέρες ώστε το ημερολόγιο να επανέλθει σε συμφωνία με το ηλιακό έτος.
Στην ελληνική λαϊκή παράδοση ο Ιούλιος ονομάζεται συχνά Αλωνάρης, λόγω του αλωνίσματος.
Αύγουστος – Ο μήνας του αυτοκράτορα
Ο Αύγουστος ονομαζόταν αρχικά Sextilis, δηλαδή «έκτος» μήνας του παλιού ρωμαϊκού έτους.
Το 8 π.Χ. μετονομάστηκε σε Augustus προς τιμήν του Οκταβιανού Αυγούστου, του πρώτου Ρωμαίου αυτοκράτορα.
Μια πολύ γνωστή ιστορία υποστηρίζει ότι ο Αύγουστος απαίτησε ο μήνας του να έχει 31 ημέρες ώστε να μην είναι μικρότερος από τον Ιούλιο και ότι η επιπλέον ημέρα αφαιρέθηκε από τον Φεβρουάριο. Η αφήγηση αυτή είναι μεταγενέστερος ημερολογιακός μύθος και δεν θεωρείται αξιόπιστη εξήγηση της διάρκειας των δύο μηνών.
Στην ελληνική παράδοση ο Αύγουστος είναι στενά συνδεδεμένος με τον Δεκαπενταύγουστο, ενώ συναντάμε και λαϊκές ονομασίες όπως Συκολόγος.
Σε διάφορες περιοχές επιβιώνουν επίσης τα λεγόμενα Μερομήνια, μια λαϊκή μέθοδος πρόγνωσης του καιρού των επόμενων μηνών μέσα από την παρατήρηση συγκεκριμένων ημερών του Αυγούστου.
Σεπτέμβριος – Ο έβδομος που έγινε ένατος
Το όνομα Σεπτέμβριος προέρχεται από το λατινικό septem, που σημαίνει επτά.
Η ονομασία διατηρήθηκε από την εποχή κατά την οποία ο μήνας κατείχε την έβδομη θέση σε ημερολογιακό σύστημα που είχε τον Μάρτιο κοντά στην αρχή του έτους.
Όταν ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος βρέθηκαν πριν από τον Μάρτιο στη σειρά του πολιτικού έτους, ο Σεπτέμβριος έγινε ένατος μήνας αλλά το παλιό του όνομα παρέμεινε.
Στην Ελλάδα είναι γνωστός και ως Τρυγητής, επειδή συνδέεται με τον τρύγο των σταφυλιών.
Η 1η Σεπτεμβρίου αποτελεί επίσης την αρχή του εκκλησιαστικού έτους στην Ορθόδοξη Εκκλησία.
Οκτώβριος – Ο παλιός όγδοος μήνας
Ο Οκτώβριος προέρχεται από το λατινικό octo, δηλαδή οκτώ.
Ήταν ο όγδοος μήνας του παλιού ρωμαϊκού ημερολογιακού κύκλου και διατήρησε το όνομά του ακόμη και όταν μετακινήθηκε στη δέκατη θέση.
Ο Οκτώβριος έχει ιδιαίτερη θέση και στην ιστορία του ημερολογίου. Τον Οκτώβριο του 1582 άρχισε να εφαρμόζεται στις πρώτες καθολικές χώρες η μεταρρύθμιση του Πάπα Γρηγορίου ΙΓ΄.
Για να διορθωθεί η συσσωρευμένη απόκλιση του Ιουλιανού ημερολογίου, στις χώρες που υιοθέτησαν αμέσως τη μεταρρύθμιση, την Πέμπτη 4 Οκτωβρίου 1582 ακολούθησε η Παρασκευή 15 Οκτωβρίου.
Στην ελληνική λαϊκή παράδοση συναντάται ως Βροχάρης, Σποριάς ή Αϊ-Δημητριάτης.
Νοέμβριος – Ο ένατος που έγινε ενδέκατος
Το όνομα Νοέμβριος προέρχεται από το λατινικό novem, δηλαδή εννέα.
Όπως ο Σεπτέμβριος και ο Οκτώβριος, διατήρησε την παλιά αριθμητική του ονομασία παρότι σήμερα βρίσκεται στην ενδέκατη θέση.
Στην παραδοσιακή αγροτική ζωή ο Νοέμβριος συνδεόταν με τη σπορά, την ελαιοσυγκομιδή και την προετοιμασία για τον χειμώνα.
Ανάλογα με την περιοχή συναντάμε λαϊκές ονομασίες όπως Κρασομηνάς και Αρχαγγελίτης.
Δεκέμβριος – Ο δέκατος που έγινε δωδέκατος
Ο Δεκέμβριος ολοκληρώνει αυτή τη μικρή αριθμητική σειρά. Το λατινικό decem σημαίνει δέκα, επειδή ο Δεκέμβριος ήταν κάποτε ο δέκατος μήνας.
Σήμερα είναι ο δωδέκατος και τελευταίος μήνας του πολιτικού έτους.
Κοντά στις 21 ή 22 Δεκεμβρίου, ανάλογα με το έτος και τη ζώνη ώρας, σημειώνεται το χειμερινό ηλιοστάσιο στο βόρειο ημισφαίριο. Από εκεί και έπειτα η διάρκεια της ημέρας αρχίζει σταδιακά να αυξάνεται.
Στην ελληνική παράδοση ο μήνας έχει ονομασίες όπως Χιονιάς, Χριστουγεννιάτης και Αϊ-Νικολιάτης.
Η περίοδος των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων συνοδεύεται από πλήθος εθίμων, καλάντων και δοξασιών, μεταξύ των οποίων και οι παραδόσεις για τους καλικάντζαρους.
Γιατί οι τέσσερις τελευταίοι μήνες έχουν «λάθος» αριθμό;
Τα ονόματα Σεπτέμβριος, Οκτώβριος, Νοέμβριος και Δεκέμβριος κρύβουν ένα μικρό απολίθωμα της ιστορίας του ημερολογίου.
Septem σημαίνει επτά, octo οκτώ, novem εννέα και decem δέκα.
Όταν η σειρά του ρωμαϊκού έτους άλλαξε και ο Ιανουάριος με τον Φεβρουάριο βρέθηκαν πριν από τον Μάρτιο, οι τέσσερις μήνες μετακινήθηκαν δύο θέσεις. Τα ονόματά τους όμως δεν άλλαξαν.
Έτσι σήμερα ο «έβδομος» είναι ένατος, ο «όγδοος» δέκατος, ο «ένατος» ενδέκατος και ο «δέκατος» δωδέκατος.
Ένα ημερολόγιο γεμάτο ιστορία
Τα ονόματα των μηνών είναι μικρά ίχνη ενός κόσμου που εξακολουθεί να υπάρχει μέσα στην καθημερινή μας γλώσσα.
Ο Ιανός, ο Mars, η Juno, ο Ιούλιος Καίσαρας και ο Αύγουστος επιβιώνουν κάθε φορά που αναφέρουμε μια ημερομηνία, ενώ οι αριθμητικές ονομασίες των τελευταίων τεσσάρων μηνών θυμίζουν μια πολύ παλαιότερη διάταξη του ρωμαϊκού έτους.
Δίπλα σε αυτή τη ρωμαϊκή κληρονομιά, η ελληνική λαϊκή παράδοση πρόσθεσε τους δικούς της μήνες: τον Θεριστή, τον Αλωνάρη, τον Τρυγητή, τον Βροχάρη και τον Χιονιά.
Έτσι το ημερολόγιο που χρησιμοποιούμε σήμερα δεν μετρά μόνο τον χρόνο. Κουβαλά μαζί του αιώνες ιστορίας, γλώσσας και παράδοσης.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου