Για πολλά χρόνια κυκλοφορεί στο ελληνικό διαδίκτυο ένα εντυπωσιακό κείμενο για τον χαρακτήρα των Ελλήνων. Παρουσιάζεται συνήθως ως επιστολή ενός Ρωμαίου συγκλητικού με το όνομα Μενένιος Άπιος προς έναν Ρωμαίο διοικητή της Αχαΐας, τον Ατίλιο Νάβιο.
Σύμφωνα με τη δημοφιλή εκδοχή της ιστορίας, η επιστολή προερχόταν από αρχαίο πάπυρο και είχε μεταφραστεί από τον Κωνσταντίνο Τσάτσο.
Η πραγματικότητα όμως είναι διαφορετική και, ίσως, ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.
Μια επιστολή που ταξίδεψε στο διαδίκτυο
Το κείμενο γνώρισε μεγάλη διάδοση επειδή έμοιαζε να περιγράφει χαρακτηριστικά που συχνά αποδίδονται στους Έλληνες ακόμη και σήμερα: έντονο ατομικισμό, δυσπιστία απέναντι στους νόμους, δυσκολία συνεργασίας, τάση για αντιπαράθεση αλλά ταυτόχρονα δημιουργικότητα και ανεξάρτητη σκέψη.
Η ιδέα ότι ένας Ρωμαίος αξιωματούχος είχε παρατηρήσει όλα αυτά πριν από περίπου δύο χιλιάδες χρόνια έκανε την ιστορία ιδιαίτερα ελκυστική.
Έτσι το κείμενο αναδημοσιεύτηκε σε ιστολόγια, ιστοσελίδες, ηλεκτρονικά μηνύματα και κοινωνικά δίκτυα, πολλές φορές χωρίς καμία αμφισβήτηση της προέλευσής του.
Ποιος ήταν ο Μενένιος Άπιος;
Εδώ βρίσκεται το βασικό πρόβλημα της ιστορίας.
Ο Μενένιος Άπιος της συγκεκριμένης επιστολής δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τεκμηριωμένος Ρωμαίος συγκλητικός που μας άφησε μια πραγματική ιστορική μαρτυρία για τους Έλληνες.
Το πρόσωπο ανήκει στο λογοτεχνικό πλαίσιο που δημιούργησε ο Κωνσταντίνος Τσάτσος.
Κατά συνέπεια, δεν έχουμε μπροστά μας μια αυθεντική επιστολή της ρωμαϊκής εποχής που βρέθηκε σε αρχαιολογική ανασκαφή και στη συνέχεια μεταφράστηκε στα ελληνικά.
Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος
Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος υπήρξε μία από τις σημαντικές προσωπικότητες της ελληνικής πνευματικής και πολιτικής ζωής του 20ού αιώνα.
Νομικός, πανεπιστημιακός, συγγραφέας και πολιτικός, διετέλεσε αργότερα και Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας.
Στο συγγραφικό του έργο ασχολήθηκε με τη φιλοσοφία, την πολιτική, τον πολιτισμό και τον χαρακτήρα της κοινωνίας.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται και οι λεγόμενοι «Οξυρρύγχειοι Πάπυροι», στους οποίους χρησιμοποιείται το τέχνασμα ενός παλαιού κειμένου για να διατυπωθούν παρατηρήσεις πάνω σε πολύ νεότερα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα.
Γιατί έμοιαζε τόσο πειστικό;
Η τεχνική είναι αποτελεσματική επειδή ο αναγνώστης ακούει υποτίθεται τη φωνή ενός ανθρώπου μιας άλλης εποχής.
Ο συγγραφέας μπορεί έτσι να κοιτάξει τη σύγχρονη κοινωνία από απόσταση και να παρουσιάσει τις παρατηρήσεις του σαν να προέρχονται από έναν εξωτερικό παρατηρητή.
Στην περίπτωση του Μενένιου Άπιου, ένας υποτιθέμενος Ρωμαίος αξιωματούχος περιγράφει τους Έλληνες και συγκρίνει τον ελληνικό ατομικισμό με τη ρωμαϊκή προσήλωση στους θεσμούς, στην πολιτική τάξη και στη συνέχεια του κράτους.
Ακριβώς επειδή αρκετές από αυτές τις παρατηρήσεις θυμίζουν σύγχρονες συζητήσεις για την ελληνική κοινωνία, το κείμενο μπορούσε εύκολα να εκληφθεί ως εντυπωσιακή αρχαία «προφητεία».
Η Ελλάδα και η Ρώμη ως λογοτεχνική αντίθεση
Στο κείμενο δημιουργείται μια έντονη αντίθεση ανάμεσα στους Έλληνες και στους Ρωμαίους.
Οι Έλληνες παρουσιάζονται ως εξαιρετικά δημιουργικοί, ανεξάρτητοι και ικανοί να παράγουν φιλοσοφία, τέχνη και νέες ιδέες.
Ταυτόχρονα όμως παρουσιάζονται ως ατομικιστές, δύσπιστοι απέναντι στην εξουσία και απρόθυμοι να υποτάξουν την προσωπική τους κρίση σε έναν γενικό κανόνα.
Οι Ρωμαίοι, αντίθετα, εμφανίζονται περισσότερο προσανατολισμένοι στην οργάνωση, στους θεσμούς και στη συνέχεια του κράτους.
Πρόκειται για ένα λογοτεχνικό σχήμα και όχι για επιστημονική περιγραφή δύο ολόκληρων λαών.
Η σχέση με τον νόμο
Ένα από τα κεντρικά θέματα του κειμένου είναι η σχέση του πολίτη με τον νόμο.
Ο υποτιθέμενος Ρωμαίος παρατηρητής παρουσιάζει τον Έλληνα ως άνθρωπο που εξετάζει έναν γενικό κανόνα με βάση τη δική του προσωπική περίπτωση.
Αν ο νόμος δεν τον εξυπηρετεί ή δεν συμφωνεί με τη δική του αντίληψη περί δικαιοσύνης, εμφανίζεται πρόθυμος να τον αμφισβητήσει ή να αναζητήσει τρόπο να τον παρακάμψει.
Αυτή η παρατήρηση είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους το κείμενο συνέχισε να αναδημοσιεύεται: ορισμένοι αναγνώστες αναγνώριζαν σε αυτήν προβλήματα της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας.
Αυτό όμως δεν μετατρέπει τη λογοτεχνική παρατήρηση σε ιστορικό ή κοινωνιολογικό νόμο.
Ο ατομικισμός ως δύναμη και αδυναμία
Το ενδιαφέρον είναι ότι το κείμενο δεν παρουσιάζει τον ελληνικό ατομικισμό αποκλειστικά ως ελάττωμα.
Η ανεξαρτησία της σκέψης εμφανίζεται ταυτόχρονα ως πηγή δημιουργικότητας. Ο άνθρωπος που δεν δέχεται εύκολα τις έτοιμες απαντήσεις μπορεί να αναζητήσει νέες ιδέες, να αμφισβητήσει το καθιερωμένο και να δημιουργήσει.
Η ίδια όμως τάση, όταν μεταφέρεται στη συλλογική ζωή, μπορεί σύμφωνα με το λογοτεχνικό επιχείρημα να δυσκολεύει τη συνεργασία και την αποδοχή κοινών κανόνων.
Αυτή η αντίφαση βρίσκεται στον πυρήνα του κειμένου: το χαρακτηριστικό που παρουσιάζεται ως πηγή της ελληνικής δημιουργικότητας εμφανίζεται συγχρόνως ως πιθανή αιτία πολιτικής αδυναμίας.
Η αναφορά στον Οράτιο
Μέσα στο κείμενο χρησιμοποιείται και μια πραγματική, γνωστή αναφορά του Ρωμαίου ποιητή Οράτιου στη σχέση Ελλάδας και Ρώμης.
Ο Οράτιος είχε επισημάνει με χαρακτηριστικό τρόπο ότι η κατακτημένη Ελλάδα κατέκτησε πολιτισμικά τον Ρωμαίο κατακτητή της.
Η ιδέα αυτή αντανακλά μια πραγματική ιστορική διάσταση: η Ρώμη κατέκτησε στρατιωτικά τον ελληνικό κόσμο, αλλά η ελληνική γλώσσα, φιλοσοφία, παιδεία, λογοτεχνία και τέχνη άσκησαν τεράστια επιρροή στον ρωμαϊκό πολιτισμό.
Η παρουσία πραγματικών ιστορικών αναφορών μέσα στο λογοτεχνικό κείμενο συνέβαλε πιθανότατα και στην εντύπωση αυθεντικότητας που δημιουργήθηκε αργότερα.
Πώς μια λογοτεχνική επινόηση έγινε «ιστορικό ντοκουμέντο»
Η μεταμόρφωση του κειμένου είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο δημιουργούνται οι ιστορικοί μύθοι.
Αρχικά υπάρχει ένα λογοτεχνικό κείμενο. Στη συνέχεια αποσπάται από το πλαίσιο στο οποίο γράφτηκε. Κάποιος το παρουσιάζει ως πραγματικό ιστορικό έγγραφο και οι επόμενες αναδημοσιεύσεις αντιγράφουν τον ίδιο ισχυρισμό.
Μετά από αρκετές επαναλήψεις, η ίδια η διάδοση αρχίζει να λειτουργεί σαν απόδειξη: «αφού υπάρχει παντού, πρέπει να είναι αληθινό».
Στην πραγματικότητα, ο αριθμός των ιστοσελίδων που επαναλαμβάνουν έναν ισχυρισμό δεν αποτελεί τεκμήριο για την ιστορική του αυθεντικότητα.
Το κείμενο παραμένει ενδιαφέρον
Το γεγονός ότι η επιστολή δεν αποτελεί αυθεντικό ρωμαϊκό ντοκουμέντο δεν σημαίνει ότι το κείμενο δεν έχει αξία.
Αντιθέτως, γίνεται ίσως περισσότερο ενδιαφέρον όταν διαβάζεται γι' αυτό που πραγματικά είναι: ένα νεότερο ελληνικό πνευματικό κείμενο που χρησιμοποιεί τη Ρώμη και την αρχαία Ελλάδα ως καθρέφτη για να σχολιάσει συμπεριφορές και αντιλήψεις της σύγχρονης κοινωνίας.
Οι παρατηρήσεις του μπορούν να αποτελέσουν αφορμή για συζήτηση σχετικά με τον ατομικισμό, τους θεσμούς, τη συνεργασία και τη σχέση του πολίτη με το κράτος.
Δεν χρειάζεται όμως να αποδοθούν σε έναν ανύπαρκτο αρχαίο συγγραφέα για να αποκτήσουν ενδιαφέρον.
Ένα καλό μάθημα για όσα διαβάζουμε στο διαδίκτυο
Η ιστορία της περίφημης «επιστολής των Ρωμαίων για τους Έλληνες» είναι τελικά και ένα μικρό μάθημα ψηφιακής ιστορίας.
Ένα κείμενο μπορεί να είναι καλογραμμένο, να περιέχει πραγματικά ιστορικά στοιχεία και να μοιάζει απολύτως πειστικό, χωρίς η ιστορία που συνοδεύει την προέλευσή του να είναι αληθινή.
Γι' αυτό έχει σημασία να ξεχωρίζουμε το ιστορικό τεκμήριο από τη λογοτεχνία και την πρωτογενή πηγή από μια μεταγενέστερη αναπαράσταση.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της συγκεκριμένης ιστορίας: επί χρόνια ένα κείμενο που σχολίαζε τους Έλληνες κατάφερε να αποδείξει, μέσα από τη δική του διάδοση, πόσο εύκολα μια καλή αφήγηση μπορεί να αποκτήσει τη φήμη ιστορικού γεγονότος.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου