Η ναζιστική Γερμανία συνδέεται με ένα λιγότερο γνωστό κεφάλαιο της ιστορίας της δημόσιας υγείας: την ανάπτυξη μιας από τις εντονότερες αντικαπνιστικές εκστρατείες της εποχής. Πίσω όμως από αυτή την πολιτική δεν βρίσκονταν μόνο επιστημονικές ανησυχίες για την υγεία. Η αντικαπνιστική δράση συνδέθηκε και με την ιδεολογία, τη φυλετική πολιτική και την προπαγάνδα του ναζιστικού καθεστώτος.
Το οργανωμένο ενδιαφέρον για τις επιπτώσεις του καπνίσματος δεν ξεκίνησε με τους Ναζί. Αντικαπνιστικές οργανώσεις δραστηριοποιούνταν στη Γερμανία ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα. Μετά την άνοδο του Αδόλφου Χίτλερ στην εξουσία το 1933, ωστόσο, το ζήτημα απέκτησε μεγαλύτερη κρατική και επιστημονική προβολή.
Οι έρευνες για το κάπνισμα και τον καρκίνο
Κατά τις δεκαετίες του 1930 και του 1940 Γερμανοί επιστήμονες πραγματοποίησαν σημαντικές έρευνες για τη σχέση ανάμεσα στο κάπνισμα και τον καρκίνο του πνεύμονα. Ιδιαίτερα γνωστή έγινε η επιδημιολογική μελέτη του Γερμανού γιατρού Franz H. Müller, η οποία δημοσιεύθηκε το 1939 και έδειξε ισχυρή συσχέτιση μεταξύ καπνίσματος και καρκίνου του πνεύμονα.
Λίγα χρόνια αργότερα, οι Eberhard Schairer και Erich Schöniger δημοσίευσαν επίσης μεγάλη μελέτη που ενίσχυσε τα στοιχεία για αυτή τη σχέση. Οι εργασίες αυτές πραγματοποιήθηκαν αρκετά χρόνια πριν το κάπνισμα αναγνωριστεί ευρέως διεθνώς ως βασικός παράγοντας κινδύνου για τον καρκίνο του πνεύμονα.
Περιορισμοί και αντικαπνιστική προπαγάνδα
Το καθεστώς προώθησε εκστρατείες κατά του καπνίσματος και επέβαλε διάφορους περιορισμούς. Το κάπνισμα περιορίστηκε σε ορισμένους δημόσιους χώρους και μέσα μεταφοράς, ενώ εφαρμόστηκαν κανόνες που αφορούσαν συγκεκριμένες κατηγορίες δημοσίων υπαλλήλων και μελών των ενόπλων σωμάτων.
Παράλληλα τέθηκαν περιορισμοί στη διαφήμιση προϊόντων καπνού και αυξήθηκε η φορολογία τους. Η αντικαπνιστική προπαγάνδα εμφανιζόταν σε έντυπα και ενημερωτικές εκστρατείες, όπου το κάπνισμα παρουσιαζόταν ως συνήθεια επιβλαβής για τη σωματική υγεία.
Η πολιτική αυτή, πάντως, δεν ήταν ούτε απόλυτη ούτε συνεπής. Ο καπνός εξακολουθούσε να αποτελεί σημαντικό καταναλωτικό προϊόν, ενώ τσιγάρα διανέμονταν και σε στρατιώτες κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Ο Χίτλερ και το κάπνισμα
Ο ίδιος ο Χίτλερ είχε καπνίσει σε νεότερη ηλικία, αλλά αργότερα εγκατέλειψε τη συνήθεια και εξελίχθηκε σε έντονο πολέμιό της. Η προσωπική του αποστροφή προς το κάπνισμα συνέβαλε στην υποστήριξη των αντικαπνιστικών πρωτοβουλιών του καθεστώτος.
Η στάση αυτή, όμως, δεν πρέπει να αποσυνδέεται από το γενικότερο ιδεολογικό πλαίσιο της ναζιστικής Γερμανίας. Η δημόσια υγεία αντιμετωπιζόταν συχνά όχι ως ατομικό δικαίωμα αλλά ως μέσο για την υποτιθέμενη ενίσχυση του γερμανικού έθνους.
Η σκοτεινή πλευρά της αντικαπνιστικής πολιτικής
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στο κάπνισμα των γυναικών και κυρίως των εγκύων. Το ενδιαφέρον αυτό συνδεόταν με τη ναζιστική πολιτική για την αύξηση των γεννήσεων όσων το καθεστώς θεωρούσε φυλετικά «κατάλληλους» Γερμανούς.
Η αντικαπνιστική προπαγάνδα μπορούσε επίσης να ενσωματώνει τις ρατσιστικές και αντισημιτικές αντιλήψεις του καθεστώτος. Έτσι, πραγματικές επιστημονικές παρατηρήσεις για τις βλάβες του καπνού συνυπήρχαν με ψευδοεπιστημονικές θεωρίες περί «φυλετικής υγιεινής» και με την ευρύτερη ναζιστική ιδεολογία.
Μια ιστορική αντίφαση
Η περίπτωση της ναζιστικής Γερμανίας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του γιατί μια πολιτική δημόσιας υγείας δεν μπορεί να αξιολογείται ανεξάρτητα από το πολιτικό και ηθικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εφαρμόζεται.
Ορισμένοι Γερμανοί ερευνητές της εποχής συνέβαλαν πράγματι στην πρώιμη επιστημονική τεκμηρίωση των κινδύνων του καπνίσματος. Ταυτόχρονα, όμως, το καθεστώς που αξιοποίησε μέρος αυτής της γνώσης ήταν μια δικτατορία που εφάρμοζε φυλετικές διώξεις, ευγονικές πολιτικές και, τελικά, μαζική εξόντωση ανθρώπων.
Γι’ αυτό η ιστορία της αντικαπνιστικής εκστρατείας του Γ’ Ράιχ παραμένει περισσότερο από μια παράξενη ιστορική λεπτομέρεια: δείχνει ότι ακόμη και επιστημονικά ορθές διαπιστώσεις μπορούν να ενταχθούν σε ένα βαθιά απάνθρωπο ιδεολογικό σύστημα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου