Οι όροι «Αρβανίτες», «Τουρκαλβανοί» και «Τσάμηδες» εμφανίζονται συχνά σε κείμενα για την ελληνική και βαλκανική ιστορία. Δεν είναι όμως συνώνυμοι και δεν περιγράφουν μία ενιαία ομάδα. Αντίθετα, χρησιμοποιήθηκαν σε διαφορετικές εποχές και συνθήκες, με το νόημά τους να μεταβάλλεται ανάλογα με το ιστορικό πλαίσιο.
Η κατανόηση αυτών των όρων απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, επειδή οι σύγχρονες εθνικές ταυτότητες δεν μπορούν πάντοτε να μεταφερθούν αυτούσιες στις κοινωνίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ή ακόμη παλαιότερων περιόδων.
Ποιοι είναι οι Αρβανίτες
Οι Αρβανίτες αποτελούν ιστορικούς πληθυσμούς που εγκαταστάθηκαν σε διάφορες περιοχές του σημερινού ελληνικού χώρου κυρίως κατά τον ύστερο Μεσαίωνα. Σημαντικές εγκαταστάσεις πραγματοποιήθηκαν στην Αττική, τη Βοιωτία, την Εύβοια, την Πελοπόννησο και σε ορισμένα νησιά.
Παραδοσιακή γλώσσα τους ήταν τα αρβανίτικα, μια γλωσσική ποικιλία συγγενική με την αλβανική. Η γλώσσα, όμως, δεν καθορίζει από μόνη της τη νεότερη εθνική ταυτότητα ενός πληθυσμού.
Μέσα στους αιώνες οι αρβανίτικοι πληθυσμοί ενσωματώθηκαν στην ελληνική κοινωνία και στη διαμόρφωση του νεότερου ελληνικού κράτους. Στη σύγχρονη εποχή οι περισσότεροι Αρβανίτες αυτοπροσδιορίζονται ως Έλληνες, διατηρώντας παράλληλα σε ορισμένες περιοχές στοιχεία της ιδιαίτερης γλωσσικής και πολιτισμικής τους παράδοσης.
Οι Αρβανίτες και η Επανάσταση του 1821
Άνθρωποι αρβανίτικης καταγωγής διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην Ελληνική Επανάσταση. Ιδιαίτερα στις ναυτικές κοινότητες της Ύδρας και των Σπετσών, αλλά και σε άλλες περιοχές, υπήρχαν ισχυροί αρβανίτικοι πληθυσμοί.
Πρόσωπα όπως ο Ανδρέας Μιαούλης, η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα και μέλη σημαντικών οικογενειών της Ύδρας συνδέονται με αυτό το κοινωνικό και γλωσσικό περιβάλλον.
Η παρουσία αρβανίτικης γλώσσας ή καταγωγής μεταξύ αγωνιστών του 1821 δεν αποτελεί αντίφαση προς την ελληνική τους ταυτότητα. Στις αρχές του 19ου αιώνα η γλώσσα, η θρησκεία, ο τόπος καταγωγής, οι τοπικές κοινότητες και η πολιτική ταυτότητα συνυπήρχαν με τρόπους πολύ πιο σύνθετους από τις σημερινές εθνικές κατηγορίες.
Τι σήμαινε ο όρος «Τουρκαλβανοί»
Σε ελληνικές πηγές των νεότερων χρόνων συναντάται συχνά ο όρος «Τουρκαλβανοί». Πρόκειται για ιστορικό όρο που χρησιμοποιήθηκε κυρίως για μουσουλμάνους αλβανόφωνους πληθυσμούς ή ένοπλα σώματα που βρίσκονταν στην υπηρεσία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τοπικών πασάδων.
Ο όρος δεν πρέπει να συγχέεται ούτε με τους Αρβανίτες ούτε με το σύνολο των Αλβανών. Περιγράφει συγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων μέσα στο πολιτικό και στρατιωτικό περιβάλλον της εποχής.
Κατά την Ελληνική Επανάσταση μουσουλμανικά αλβανικά στρατιωτικά σώματα πολέμησαν σε αρκετές περιπτώσεις στο πλευρό των οθωμανικών δυνάμεων. Υπήρξαν όμως επίσης μεταβαλλόμενες συμμαχίες, αντιπαλότητες και συμφωνίες μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων οπλαρχηγών.
Αυτή η πραγματικότητα δείχνει γιατί οι συγκρούσεις των αρχών του 19ου αιώνα δεν ερμηνεύονται σωστά όταν μετατρέπονται απλώς σε μια διαχρονική σύγκρουση μεταξύ δύο σύγχρονων εθνών.
Ποιοι ήταν οι Τσάμηδες
Με τον όρο «Τσάμηδες» είναι γνωστοί κυρίως οι αλβανόφωνοι πληθυσμοί που συνδέονταν με την περιοχή της Θεσπρωτίας και της ευρύτερης Ηπείρου. Η ονομασία «Τσαμουριά» χρησιμοποιήθηκε ιστορικά για μια γεωγραφική περιοχή που εκτεινόταν εκατέρωθεν των σημερινών ελληνοαλβανικών συνόρων.
Στη Θεσπρωτία υπήρχαν τόσο μουσουλμάνοι όσο και ορθόδοξοι αλβανόφωνοι πληθυσμοί. Στη σύγχρονη πολιτική συζήτηση, ωστόσο, ο όρος «Τσάμηδες» χρησιμοποιείται συνήθως για τη μουσουλμανική κοινότητα που παρέμεινε στην Ελλάδα μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους.
Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους
Με την ενσωμάτωση της Ηπείρου στο ελληνικό κράτος μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, οι μουσουλμάνοι Τσάμηδες βρέθηκαν μέσα στα σύνορα της Ελλάδας.
Κατά την περίοδο της ελληνοτουρκικής ανταλλαγής πληθυσμών της δεκαετίας του 1920 τέθηκε και το ζήτημα της τύχης τους. Τελικά δεν συμπεριλήφθηκαν συνολικά στην υποχρεωτική ανταλλαγή με την Τουρκία και σημαντικό μέρος της κοινότητας παρέμεινε στη Θεσπρωτία.
Οι επόμενες δεκαετίες χαρακτηρίστηκαν από εντάσεις γύρω από ζητήματα γης, περιουσιών, μειονοτικών δικαιωμάτων και σχέσεων Ελλάδας και Αλβανίας.
Η Κατοχή και η συνεργασία με τον Άξονα
Η πιο δραματική περίοδος στην ιστορία της κοινότητας ήρθε κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Τμήματα της μουσουλμανικής τσάμικης κοινότητας συνεργάστηκαν με τις ιταλικές και αργότερα τις γερμανικές δυνάμεις Κατοχής. Ένοπλες ομάδες συμμετείχαν σε επιχειρήσεις εναντίον αντιστασιακών δυνάμεων και του χριστιανικού πληθυσμού της Θεσπρωτίας.
Η συνεργασία αυτή και τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν αποτελούν σημαντικό και τεκμηριωμένο μέρος της ιστορίας της περιόδου. Δεν είναι όμως ιστορικά ακριβές να αποδίδεται συλλογική ευθύνη σε κάθε μέλος μιας ολόκληρης κοινότητας.
Η Παραμυθιά το 1943
Ένα από τα σοβαρότερα γεγονότα της Κατοχής στη Θεσπρωτία σημειώθηκε στην Παραμυθιά τον Σεπτέμβριο του 1943.
Γερμανικές δυνάμεις Κατοχής, με τη συμμετοχή και συνεργατών από την τοπική μουσουλμανική τσάμικη κοινότητα, προχώρησαν σε συλλήψεις κατοίκων. Στις 29 Σεπτεμβρίου εκτελέστηκαν 49 πρόκριτοι της Παραμυθιάς.
Το γεγονός παραμένει ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα της βίας που γνώρισε η περιοχή κατά τη διάρκεια της Κατοχής.
Η φυγή και η εκδίωξη του 1944
Το 1944, καθώς οι γερμανικές δυνάμεις υποχωρούσαν και ο ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα επικρατούσε στην περιοχή, το μεγαλύτερο μέρος του μουσουλμανικού τσάμικου πληθυσμού εγκατέλειψε τη Θεσπρωτία και πέρασε στην Αλβανία.
Η εξέλιξη αυτή συνδεόταν με τον φόβο αντιποίνων και δίωξης για τη συνεργασία με τις κατοχικές δυνάμεις. Παράλληλα, κατά τις επιχειρήσεις του 1944 σημειώθηκαν πράξεις βίας και αντίποινα εναντίον μουσουλμάνων Τσάμηδων, συμπεριλαμβανομένων αμάχων.
Γι' αυτό η αποχώρηση του πληθυσμού περιγράφεται στη σύγχρονη ιστοριογραφία μέσα σε ένα σύνθετο πλαίσιο πολέμου, συνεργασίας με τον κατακτητή, αντεκδίκησης, φυγής και βίαιης εκδίωξης και όχι ως ένα απλό και ενιαίο γεγονός.
Το Τσάμικο ζήτημα μετά τον πόλεμο
Μετά τον πόλεμο, ελληνικά δικαστήρια καταδίκασαν μεγάλο αριθμό Τσάμηδων για συνεργασία με τις δυνάμεις Κατοχής και οι περιουσίες πολλών δημεύθηκαν. Η κοινότητα που είχε καταφύγει στην Αλβανία δεν επέστρεψε μαζικά στην Ελλάδα.
Τις επόμενες δεκαετίες το θέμα παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό ανενεργό, αλλά μετά την πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος στην Αλβανία επανήλθε στον δημόσιο και πολιτικό διάλογο, κυρίως γύρω από ζητήματα περιουσιών, αποζημιώσεων και ιστορικής μνήμης.
Οι ελληνικές και αλβανικές προσεγγίσεις στο θέμα εξακολουθούν να διαφέρουν σημαντικά.
Ιστορία χωρίς αναδρομικούς εθνικούς μύθους
Οι Αρβανίτες, οι μουσουλμάνοι Αλβανοί της οθωμανικής περιόδου και οι Τσάμηδες αποτελούν διαφορετικά ιστορικά φαινόμενα, ακόμη κι αν οι ιστορίες τους σε ορισμένα σημεία συναντώνται.
Η προσπάθεια να τοποθετηθούν όλοι σε ένα απλό σχήμα «Έλληνες εναντίον Αλβανών» δημιουργεί περισσότερη σύγχυση παρά κατανόηση. Οι ταυτότητες στα Βαλκάνια διαμορφώθηκαν μέσα από αιώνες μετακινήσεων πληθυσμών, γλωσσικών επαφών, θρησκευτικών διαφορών, αυτοκρατοριών και τελικά της δημιουργίας των σύγχρονων εθνικών κρατών.
Η αναγνώριση αυτής της πολυπλοκότητας δεν αναιρεί ούτε τη συμμετοχή Αρβανιτών στη δημιουργία του ελληνικού κράτους ούτε τη συνεργασία ένοπλων ομάδων Τσάμηδων με τις δυνάμεις του Άξονα. Βοηθά, όμως, να διαχωρίζονται τα ιστορικά γεγονότα από τις γενικεύσεις και τις μεταγενέστερες εθνικές αντιπαραθέσεις.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου