Ο Ιωάννης Καποδίστριας υπήρξε μία από τις σημαντικότερες και ταυτόχρονα πιο σύνθετες προσωπικότητες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Γιατρός, διπλωμάτης με διεθνή σταδιοδρομία και κορυφαίος αξιωματούχος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, το 1827 εξελέγη Κυβερνήτης της Ελλάδας.
Όταν έφθασε στην επαναστατημένη χώρα, βρέθηκε μπροστά σε ένα εξαιρετικά δύσκολο έργο: έπρεπε να δημιουργηθούν κρατικοί θεσμοί σχεδόν από την αρχή, ενώ ο πόλεμος δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί, η οικονομία ήταν κατεστραμμένη και οι πολιτικές αντιπαλότητες παρέμεναν έντονες.
Μέσα σε λιγότερα από τέσσερα χρόνια προσπάθησε να οργανώσει διοίκηση, οικονομία, εκπαίδευση, δικαιοσύνη και ένοπλες δυνάμεις. Παράλληλα όμως η συγκεντρωτική μορφή της διακυβέρνησής του προκάλεσε ισχυρές αντιδράσεις, οι οποίες κορυφώθηκαν με τη δολοφονία του στο Ναύπλιο το 1831.
Τα πρώτα χρόνια στην Κέρκυρα
Ο Ιωάννης Καποδίστριας γεννήθηκε στην Κέρκυρα στις 11 Φεβρουαρίου 1776, όταν τα Επτάνησα βρίσκονταν ακόμη υπό βενετική κυριαρχία.
Πατέρας του ήταν ο Αντώνιος Μαρία Καποδίστριας και μητέρα του η Αδαμαντία Γονέμη. Και οι δύο οικογένειες ανήκαν στην κερκυραϊκή αριστοκρατία.
Ο νεαρός Καποδίστριας σπούδασε ιατρική, φιλοσοφία και νομικά στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας. Επιστρέφοντας στην Κέρκυρα άσκησε την ιατρική, αλλά σύντομα άρχισε να συμμετέχει ενεργά και στη δημόσια ζωή των Επτανήσων.
Η Επτάνησος Πολιτεία
Το 1800 δημιουργήθηκε η Επτάνησος Πολιτεία, ένα ιδιαίτερα σημαντικό πολιτικό μόρφωμα για την εποχή, υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου και την προστασία της Ρωσίας.
Ο Καποδίστριας ανέλαβε από νεαρή ηλικία διοικητικές και πολιτικές αποστολές και απέκτησε εμπειρία στη διαχείριση εσωτερικών συγκρούσεων.
Συμμετείχε στις προσπάθειες αναδιοργάνωσης των θεσμών της Πολιτείας και συνδέθηκε με το Σύνταγμα του 1803, το οποίο επιχείρησε να διευρύνει την πολιτική συμμετοχή σε σχέση με το προηγούμενο καθεστώς.
Η περίοδος αυτή αποτέλεσε ουσιαστικά το πρώτο μεγάλο σχολείο πολιτικής και διοίκησης για τον μελλοντικό Κυβερνήτη της Ελλάδας.
Η αποστολή στη Λευκάδα
Το 1807 ο Καποδίστριας βρέθηκε στη Λευκάδα, σε μια περίοδο κατά την οποία το νησί απειλούνταν από τις δυνάμεις του Αλή Πασά.
Εκεί συμμετείχε στην οργάνωση της άμυνας και ήρθε σε επαφή με σημαντικούς οπλαρχηγούς του ελληνικού χώρου.
Οι εμπειρίες αυτές τον έφεραν πιο κοντά στην πραγματικότητα των ελληνικών περιοχών που λίγα χρόνια αργότερα θα πρωταγωνιστούσαν στην Επανάσταση του 1821.
Στη διπλωματική υπηρεσία της Ρωσίας
Το 1809 ο Καποδίστριας εντάχθηκε στη διπλωματική υπηρεσία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας.
Η διεθνής του σταδιοδρομία εξελίχθηκε γρήγορα. Οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι είχαν ανατρέψει τις ισορροπίες στην Ευρώπη και ο Καποδίστριας βρέθηκε στο κέντρο των διπλωματικών εξελίξεων που θα καθόριζαν τη μεταναπολεόντεια τάξη.
Ο Καποδίστριας και η Ελβετία
Το 1813 ανέλαβε σημαντική διπλωματική αποστολή στην Ελβετία, όπου εργάστηκε για την αποκατάσταση της συνοχής της χώρας μετά την περίοδο της ναπολεόντειας κυριαρχίας.
Συνεργάστηκε με ελβετικές πολιτικές δυνάμεις και συμμετείχε στις διεθνείς διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στη νέα ομοσπονδιακή οργάνωση της χώρας.
Σημαντική υπήρξε επίσης η συμβολή του στις διπλωματικές προσπάθειες για τη διεθνή αναγνώριση της ελβετικής ουδετερότητας.
Η δράση του στην Ελβετία παρέμεινε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της ευρωπαϊκής διπλωματικής του σταδιοδρομίας.
Το Συνέδριο της Βιέννης
Μετά την πτώση του Ναπολέοντα, ο Καποδίστριας συμμετείχε ως μέλος της ρωσικής αντιπροσωπείας στο Συνέδριο της Βιέννης.
Το συνέδριο του 1814-1815 επιχείρησε να δημιουργήσει μια νέα ισορροπία δυνάμεων στην Ευρώπη και να καθορίσει τη μεταναπολεόντεια πολιτική τάξη.
Εκεί ο Καποδίστριας βρέθηκε απέναντι σε μερικούς από τους σημαντικότερους διπλωμάτες της εποχής, μεταξύ των οποίων ο Αυστριακός Κλέμενς φον Μέτερνιχ.
Η παρουσία του στις μεγάλες ευρωπαϊκές διαπραγματεύσεις τον είχε πλέον καταστήσει διπλωμάτη διεθνούς κύρους.
Στην κορυφή της ρωσικής διπλωματίας
Από το 1816 ο Καποδίστριας βρέθηκε στην ανώτατη βαθμίδα της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής, συνεργαζόμενος στενά με τον τσάρο Αλέξανδρο Α΄ και με τον υπουργό Καρλ Ρόμπερτ φον Νέσελροντε.
Συχνά περιγράφεται ως υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας, αν και η διοίκηση της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής εκείνη την περίοδο είχε περισσότερο σύνθετη και συλλογική μορφή.
Η θέση αυτή του έδωσε τεράστια διεθνή εμπειρία, αλλά τον έφερε αργότερα και μπροστά σε ένα μεγάλο προσωπικό και πολιτικό δίλημμα όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση.
Η Ελληνική Επανάσταση και η ρήξη με τον τσάρο
Όταν άρχισε η Ελληνική Επανάσταση το 1821, η Ρωσία ήταν δεσμευμένη στο ευρωπαϊκό σύστημα που είχε δημιουργηθεί μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους και αντιμετώπιζε με καχυποψία τα επαναστατικά κινήματα.
Ο Καποδίστριας προσπάθησε να επηρεάσει τη ρωσική πολιτική υπέρ των ελληνικών συμφερόντων, αλλά οι διαφωνίες του με τον Αλέξανδρο Α΄ έγιναν βαθύτερες.
Το 1822 απομακρύνθηκε ουσιαστικά από τη ρωσική υπηρεσία και εγκαταστάθηκε στη Γενεύη.
Από εκεί συνέχισε να δραστηριοποιείται υπέρ της ελληνικής υπόθεσης, αξιοποιώντας τις διεθνείς γνωριμίες και το διπλωματικό του κύρος.
Η εκλογή του ως Κυβερνήτη
Το 1827 η Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας εξέλεξε τον Ιωάννη Καποδίστρια Κυβερνήτη της Ελλάδας για επταετή θητεία.
Πριν αναλάβει, ταξίδεψε σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αναζητώντας οικονομική και διπλωματική υποστήριξη για το ελληνικό κράτος που γεννιόταν.
Έφθασε στην Ελλάδα τον Ιανουάριο του 1828. Το Ναύπλιο και στη συνέχεια η Αίγινα αποτέλεσαν τα πρώτα κέντρα της νέας διοίκησης.
Μια χώρα μέσα στα ερείπια
Η κατάσταση που αντιμετώπισε ήταν δραματική.
Μεγάλο μέρος της χώρας είχε καταστραφεί από χρόνια πολέμου. Τα δημόσια οικονομικά ήταν σχεδόν ανύπαρκτα, οργανωμένη κρατική διοίκηση δεν υπήρχε σε σύγχρονη μορφή και οι εμφύλιες συγκρούσεις της Επανάστασης είχαν αφήσει βαθιές πολιτικές αντιθέσεις.
Ταυτόχρονα, τα σύνορα του μελλοντικού ελληνικού κράτους δεν είχαν ακόμη οριστικοποιηθεί.
Ο Καποδίστριας έπρεπε επομένως να οργανώσει κράτος ενώ παράλληλα συνεχιζόταν η διεθνής διαπραγμάτευση για την ίδια την ύπαρξη και την έκτασή του.
Η οργάνωση του νέου κράτους
Η κυβέρνηση Καποδίστρια επιχείρησε να δημιουργήσει κεντρική διοίκηση, δικαστικές δομές, δημόσιες υπηρεσίες και μηχανισμούς οικονομικής διαχείρισης.
Έγιναν προσπάθειες για την καταγραφή του πληθυσμού, την οργάνωση των οικονομικών και τη δημιουργία πιο σταθερής διοικητικής παρουσίας στις περιοχές που βρίσκονταν υπό ελληνικό έλεγχο.
Για μια χώρα που είχε περάσει σχεδόν μία δεκαετία πολέμου, ακόμη και η δημιουργία στοιχειωδών κρατικών μηχανισμών αποτελούσε δύσκολο εγχείρημα.
Ο Φοίνικας, το πρώτο νόμισμα
Μία από τις γνωστότερες μεταρρυθμίσεις της περιόδου ήταν η καθιέρωση του Φοίνικα ως νομίσματος του νέου ελληνικού κράτους.
Η δημιουργία εθνικού νομίσματος είχε τόσο πρακτική όσο και συμβολική σημασία. Ένα ανεξάρτητο κράτος χρειαζόταν δικό του οικονομικό σύστημα και μέσα συναλλαγής.
Παράλληλα έγιναν προσπάθειες δημιουργίας χρηματοπιστωτικών μηχανισμών και συγκέντρωσης των περιορισμένων κρατικών πόρων.
Εκπαίδευση και κοινωνική μέριμνα
Η εκπαίδευση αποτέλεσε βασικό μέρος του προγράμματος του Καποδίστρια.
Ιδρύθηκαν αλληλοδιδακτικά σχολεία και επιχειρήθηκε η εκπαίδευση παιδιών που είχαν μεγαλώσει μέσα στις συνθήκες του πολέμου.
Ιδιαίτερη σημασία είχε το Ορφανοτροφείο της Αίγινας, το οποίο δεν λειτουργούσε απλώς ως χώρος περίθαλψης αλλά και ως κέντρο εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης.
Η κυβέρνηση προσπάθησε επίσης να αντιμετωπίσει ζητήματα δημόσιας υγείας και τις επιδημίες που αποτελούσαν σοβαρή απειλή για τον πληθυσμό.
Η γεωργία και η περίφημη ιστορία με τις πατάτες
Ο Καποδίστριας έδωσε ιδιαίτερη σημασία στην ανάπτυξη της γεωργίας, καθώς η ανασυγκρότηση της παραγωγής ήταν απαραίτητη για την επιβίωση του νέου κράτους.
Με το όνομά του έχει συνδεθεί ιδιαίτερα η διάδοση της καλλιέργειας της πατάτας.
Σύμφωνα με μια πολύ γνωστή ιστορία, οι κάτοικοι αρχικά δεν ενδιαφέρθηκαν για τις πατάτες που τους προσφέρονταν. Ο Καποδίστριας υποτίθεται ότι διέταξε τότε να φυλάσσεται το φορτίο, γνωρίζοντας ότι η παρουσία φρουρών θα έκανε τον κόσμο να θεωρήσει τις πατάτες πολύτιμες και να αρχίσει να τις κλέβει.
Η αφήγηση είναι εξαιρετικά δημοφιλής, αλλά δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ασφαλώς τεκμηριωμένο περιστατικό. Παρόμοιες ιστορίες έχουν αποδοθεί και σε άλλα πρόσωπα στην ευρωπαϊκή ιστορία της πατάτας.
Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η πραγματική προσπάθεια της καποδιστριακής διοίκησης να ενισχύσει τη γεωργική παραγωγή και να εισαγάγει νέες καλλιεργητικές πρακτικές.
Η αναδιοργάνωση των ενόπλων δυνάμεων
Ένα ακόμη δύσκολο πρόβλημα ήταν η μετατροπή των επαναστατικών στρατιωτικών σωμάτων σε δυνάμεις που θα μπορούσαν να υπαχθούν σε κεντρική κρατική διοίκηση.
Η προσπάθεια αυτή δεν ήταν εύκολη. Οι οπλαρχηγοί είχαν αποκτήσει μεγάλη αυτονομία στη διάρκεια της Επανάστασης και οι τοπικές πολιτικές ισορροπίες παρέμεναν ισχυρές.
Παρά τις δυσκολίες, η στρατιωτική αναδιοργάνωση συνέβαλε στη συνέχιση των επιχειρήσεων και στη διαμόρφωση της εδαφικής πραγματικότητας του νέου κράτους.
Η Μάχη της Πέτρας τον Σεπτέμβριο του 1829 αποτέλεσε την τελευταία σημαντική μάχη της Ελληνικής Επανάστασης.
Το δύσκολο ζήτημα του Συντάγματος
Η διακυβέρνηση του Καποδίστρια δεν μπορεί να αξιολογηθεί μόνο μέσα από το έργο ανασυγκρότησης.
Η Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας είχε θεσπίσει ένα ιδιαίτερα φιλελεύθερο για την εποχή Σύνταγμα. Μετά την άφιξη του Καποδίστρια, η εφαρμογή του ανεστάλη και δημιουργήθηκε το Πανελλήνιον ως συμβουλευτικό σώμα.
Ο Κυβερνήτης θεωρούσε ότι οι συνθήκες πολέμου, οικονομικής κατάρρευσης και διοικητικής ανυπαρξίας απαιτούσαν ισχυρή κεντρική εξουσία πριν μπορέσει να λειτουργήσει πλήρως ένα συνταγματικό σύστημα.
Οι αντίπαλοί του έβλεπαν αυτή την πολιτική διαφορετικά. Θεωρούσαν ότι συγκέντρωνε υπερβολική εξουσία, περιόριζε την πολιτική συμμετοχή και καθυστερούσε την εφαρμογή των συνταγματικών θεσμών.
Η σύγκρουση με τις τοπικές δυνάμεις
Η δημιουργία κεντρικού κράτους έφερε αναπόφευκτα τον Καποδίστρια σε σύγκρουση με ομάδες που είχαν αποκτήσει μεγάλη πολιτική και οικονομική ισχύ κατά την Επανάσταση.
Πρόκριτοι, ισχυρές οικογένειες, καραβοκύρηδες και τοπικοί παράγοντες δεν ήταν πάντοτε διατεθειμένοι να δεχθούν τον περιορισμό της αυτονομίας τους από μια κεντρική κυβέρνηση.
Από την άλλη πλευρά, η αυξανόμενη συγκεντρωτική στάση του Κυβερνήτη και η περιορισμένη ανοχή του προς την αντιπολίτευση όξυναν ακόμη περισσότερο τις αντιθέσεις.
Η κρίση της Ύδρας και ο Μιαούλης
Η Ύδρα εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της αντιπολίτευσης.
Το 1831 η σύγκρουση έφθασε σε ακραίο σημείο στον Πόρο, όταν ο Ανδρέας Μιαούλης κατέλαβε πλοία του ελληνικού στόλου.
Μπροστά στην προοπτική να περάσουν τα πλοία στον έλεγχο των κυβερνητικών δυνάμεων, ο Μιαούλης ανατίναξε τη φρεγάτα «Ελλάς» και άλλα πλοία.
Η καταστροφή της «Ελλάς», ενός από τα σημαντικότερα πλοία του νέου κράτους, έγινε σύμβολο του βάθους στο οποίο είχε φθάσει η εσωτερική πολιτική σύγκρουση.
Η σύγκρουση με τους Μαυρομιχαλαίους
Ιδιαίτερα επικίνδυνη αποδείχθηκε η αντιπαράθεση της κυβέρνησης με την οικογένεια των Μαυρομιχαλαίων στη Μάνη.
Οι προσπάθειες της κεντρικής διοίκησης να επιβάλει τον έλεγχό της στην περιοχή συνάντησαν ισχυρή αντίσταση.
Η σύλληψη και φυλάκιση του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη όξυνε δραματικά τη σύγκρουση και μετέτρεψε την πολιτική αντιπαράθεση σε προσωπική και οικογενειακή έχθρα.
Η δολοφονία στο Ναύπλιο
Το πρωί της 27ης Σεπτεμβρίου 1831, σύμφωνα με το παλαιό ημερολόγιο που χρησιμοποιούσε τότε η Ελλάδα, ο Καποδίστριας κατευθυνόταν προς τον ναό του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο.
Έξω από την εκκλησία δέχθηκε επίθεση από τον Κωνσταντίνο και τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη και σκοτώθηκε.
Ο Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης σκοτώθηκε λίγο μετά την επίθεση. Ο Γεώργιος κατέφυγε στη γαλλική αντιπροσωπεία, παραδόθηκε στη συνέχεια στις ελληνικές αρχές, δικάστηκε και εκτελέστηκε.
Η δολοφονία του πρώτου Κυβερνήτη άνοιξε μια νέα περίοδο πολιτικής αστάθειας για το νεοσύστατο κράτος.
Μετά τον Καποδίστρια
Μετά τον θάνατό του, ο αδελφός του Αυγουστίνος Καποδίστριας προσπάθησε για μικρό διάστημα να συνεχίσει τη διακυβέρνηση.
Οι πολιτικές συγκρούσεις όμως εντάθηκαν και η χώρα οδηγήθηκε σε νέα περίοδο αναταραχής.
Το 1832 οι Μεγάλες Δυνάμεις επέλεξαν τον Βαυαρό πρίγκιπα Όθωνα ως βασιλιά της Ελλάδας. Έτσι άρχισε μια νέα φάση στην ιστορία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.
Η ιστορική αποτίμηση
Η προσωπικότητα του Ιωάννη Καποδίστρια εξακολουθεί να προκαλεί έντονες συζητήσεις.
Για πολλούς υπήρξε ο ανιδιοτελής θεμελιωτής του ελληνικού κράτους, ένας πολιτικός που εγκατέλειψε μια λαμπρή ευρωπαϊκή σταδιοδρομία για να αναλάβει μια κατεστραμμένη χώρα.
Για άλλους, το συγκεντρωτικό μοντέλο διακυβέρνησής του και η αναστολή των συνταγματικών θεσμών αποτελούν ουσιαστικές πλευρές της πολιτικής του που δεν μπορούν να αγνοηθούν.
Οι δύο πλευρές δεν είναι απαραίτητα ασύμβατες. Ο Καποδίστριας προσπάθησε πράγματι να δημιουργήσει λειτουργικό κράτος μέσα σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες και ταυτόχρονα επέλεξε μια συγκεντρωτική μορφή εξουσίας που δημιούργησε σοβαρές πολιτικές αντιδράσεις.
Η σύντομη διακυβέρνησή του άφησε βαθύ αποτύπωμα. Ο Φοίνικας, τα πρώτα οργανωμένα εκπαιδευτικά και διοικητικά εγχειρήματα και η προσπάθεια συγκρότησης κεντρικού κράτους συνδέθηκαν για πάντα με το όνομά του.
Σήμερα ο Ιωάννης Καποδίστριας παραμένει μία από τις κεντρικές μορφές της ιστορίας της δημιουργίας του σύγχρονου ελληνικού κράτους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου