Έχει τύχει ποτέ να μάθετε μια άγνωστη λέξη, να προσέξετε ένα συγκεκριμένο μοντέλο αυτοκινήτου ή να ακούσετε για έναν άγνωστο όρο και, ξαφνικά, μέσα στις επόμενες ημέρες να τον συναντάτε παντού; Στην τηλεόραση, στα κοινωνικά δίκτυα, σε συζητήσεις ή σε άρθρα που διαβάζετε;
Η πρώτη εντύπωση μπορεί να είναι ότι κάτι άλλαξε γύρω μας. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι πιθανότερο να έχει αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο η προσοχή μας επιλέγει και αναγνωρίζει τις πληροφορίες. Το φαινόμενο είναι γνωστό ως ψευδαίσθηση της συχνότητας (frequency illusion) και συχνά αποκαλείται φαινόμενο Baader-Meinhof.
Τι είναι η ψευδαίσθηση της συχνότητας;
Η ψευδαίσθηση της συχνότητας περιγράφει την εντύπωση ότι κάτι που μόλις γνωρίσαμε αρχίζει ξαφνικά να εμφανίζεται πολύ συχνότερα γύρω μας.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυξήθηκε πραγματικά η συχνότητα εμφάνισής του. Η πληροφορία μπορεί να υπήρχε και προηγουμένως στο περιβάλλον μας, αλλά να μην της δίναμε ιδιαίτερη σημασία.
Μόλις όμως αποκτήσει σημασία για εμάς, γίνεται ευκολότερο να την εντοπίζουμε. Έτσι δημιουργείται η εντύπωση ότι εμφανίστηκε ξαφνικά «παντού».
Ο ρόλος της επιλεκτικής προσοχής
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δέχεται συνεχώς τεράστιο όγκο οπτικών, ακουστικών και άλλων πληροφοριών. Δεν είναι δυνατόν να επεξεργάζεται συνειδητά καθετί που συμβαίνει γύρω μας.
Η επιλεκτική προσοχή μάς επιτρέπει να επικεντρωνόμαστε σε όσα θεωρούμε σημαντικά και να αφήνουμε μεγάλο μέρος των υπόλοιπων ερεθισμάτων στο παρασκήνιο.
Αν, για παράδειγμα, αρχίσουμε να ενδιαφερόμαστε για ένα συγκεκριμένο αυτοκίνητο, είναι πολύ πιθανό να αρχίσουμε να παρατηρούμε περισσότερα ίδια αυτοκίνητα στον δρόμο. Δεν σημαίνει ότι ξαφνικά κυκλοφόρησαν περισσότερα. Απλώς τώρα έχουμε έναν λόγο να τα προσέξουμε.
Πού εμπλέκεται η μεροληψία επιβεβαίωσης;
Στην εμπειρία μπορεί να συμβάλλει και η μεροληψία επιβεβαίωσης (confirmation bias), δηλαδή η τάση μας να προσέχουμε ή να θυμόμαστε ευκολότερα πληροφορίες που ταιριάζουν με μια ήδη σχηματισμένη εντύπωση.
Αν έχουμε ήδη σκεφτεί «αυτό το βλέπω συνέχεια», κάθε νέα εμφάνισή του μπορεί να λειτουργεί ως επιβεβαίωση. Αντίθετα, δεν καταγράφουμε με την ίδια ένταση τις αμέτρητες φορές κατά τις οποίες δεν το συναντήσαμε.
Έτσι η υποκειμενική αίσθηση της συχνότητας μπορεί να γίνει πολύ διαφορετική από την πραγματική στατιστική συχνότητα.
Γιατί ονομάζεται φαινόμενο Baader-Meinhof;
Η δημοφιλής ονομασία έχει ασυνήθιστη προέλευση. Συνδέθηκε τη δεκαετία του 1990 με την εμπειρία ενός ανθρώπου που, αφού άκουσε για τη γερμανική ομάδα Baader-Meinhof, άρχισε λίγο αργότερα να συναντά επανειλημμένα αναφορές σε αυτή.
Η ονομασία διαδόθηκε για να περιγράψει παρόμοιες εμπειρίες: μαθαίνουμε κάτι για πρώτη φορά και αμέσως μετά έχουμε την εντύπωση ότι το συναντάμε συνεχώς.
Ο όρος frequency illusion χρησιμοποιήθηκε αργότερα από τον γλωσσολόγο Arnold Zwicky για να περιγράψει αυτή την εντύπωση αυξημένης συχνότητας.
Παραδείγματα από την καθημερινή ζωή
Το φαινόμενο μπορεί να εμφανιστεί σε πολύ διαφορετικές περιστάσεις.
- Αυτοκίνητα: ενδιαφέρεστε για ένα συγκεκριμένο μοντέλο και ξαφνικά το βλέπετε σε κάθε δρόμο.
- Λέξεις και ονόματα: μαθαίνετε μια άγνωστη λέξη και μέσα στην ίδια εβδομάδα τη συναντάτε σε βιβλία, ειδήσεις και συζητήσεις.
- Ταξίδια: αποφασίζετε να επισκεφθείτε μια χώρα και αρχίζετε να παρατηρείτε συνεχώς ειδήσεις και αναφορές γι' αυτή.
- Τεχνολογία: μαθαίνετε για μια νέα εφαρμογή ή συσκευή και έχετε την εντύπωση ότι όλοι ξαφνικά μιλούν γι' αυτή.
- Επιστημονικοί όροι: γνωρίζετε μια νέα έννοια και αρχίζετε να αναγνωρίζετε αναφορές που προηγουμένως πιθανότατα περνούσαν απαρατήρητες.
Υπάρχει σχέση με το μάρκετινγκ;
Στο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον υπάρχει μία επιπλέον δυσκολία: μερικές φορές αυτό που βλέπουμε συχνότερα πράγματι εμφανίζεται συχνότερα.
Οι πλατφόρμες, οι μηχανές προτάσεων και τα διαφημιστικά συστήματα μπορούν να χρησιμοποιούν προηγούμενες αναζητήσεις και αλληλεπιδράσεις για να μας παρουσιάζουν σχετικό περιεχόμενο. Αν αναζητήσουμε ένα προϊόν, για παράδειγμα, μπορεί στη συνέχεια να βλέπουμε περισσότερες σχετικές διαφημίσεις.
Επομένως δεν πρέπει κάθε επαναλαμβανόμενη εμφάνιση να αποδίδεται αποκλειστικά στο φαινόμενο Baader-Meinhof. Στο διαδίκτυο μπορεί να συνυπάρχουν η επιλεκτική προσοχή και μια πραγματική αύξηση της έκθεσης λόγω των συστημάτων εξατομίκευσης.
Γιατί έχει σημασία να το γνωρίζουμε;
Η ψευδαίσθηση της συχνότητας δείχνει πόσο εύκολα μπορεί να συγχέουμε αυτό που παρατηρούμε με αυτό που πραγματικά συμβαίνει συχνότερα.
Αυτό έχει σημασία όχι μόνο για μικρές καθημερινές συμπτώσεις αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τάσεις, ειδήσεις και κοινωνικά φαινόμενα. Το γεγονός ότι αρχίσαμε να παρατηρούμε περισσότερα παραδείγματα ενός γεγονότος δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι το γεγονός έγινε συχνότερο.
Όταν θέλουμε να ξέρουμε αν κάτι πράγματι αυξήθηκε, χρειαζόμαστε δεδομένα και σύγκριση με προηγούμενες περιόδους και όχι μόνο την προσωπική μας εντύπωση.
Συμπέρασμα
Το φαινόμενο Baader-Meinhof είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η προσοχή επηρεάζει την εικόνα που σχηματίζουμε για τον κόσμο. Μια πληροφορία που μέχρι χθες περνούσε απαρατήρητη μπορεί, μόλις αποκτήσει σημασία για εμάς, να φαίνεται ότι βρίσκεται ξαφνικά παντού.
Ο κόσμος δεν άλλαξε απαραίτητα μέσα σε μία ημέρα. Άλλαξε αυτό που ο εγκέφαλός μας έμαθε να προσέχει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου