Το 1912, ο πολωνικής καταγωγής έμπορος και συλλέκτης σπάνιων βιβλίων Wilfrid Voynich απέκτησε από συλλογή Ιησουιτών κοντά στη Ρώμη ένα παράξενο χειρόγραφο. Δεν μπορούσε να γνωρίζει τότε ότι το βιβλίο που κρατούσε στα χέρια του θα εξελισσόταν σε ένα από τα διασημότερα άλυτα αινίγματα στην ιστορία των χειρογράφων.
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, το Χειρόγραφο Βόινιτς εξακολουθεί να αντιστέκεται σε γλωσσολόγους, ιστορικούς, κρυπταναλυτές και υπολογιστικές μεθόδους. Κανένα προτεινόμενο σύστημα αποκρυπτογράφησης δεν έχει γίνει ευρέως αποδεκτό από την επιστημονική κοινότητα.
Το παράξενο είναι ότι γνωρίζουμε αρκετά για το ίδιο το αντικείμενο. Γνωρίζουμε περίπου πότε κατασκευάστηκε η περγαμηνή του, μπορούμε να μελετήσουμε κάθε σελίδα του σε υψηλή ανάλυση και γνωρίζουμε μέρος της διαδρομής του μέσα στους αιώνες.
Εκείνο που δεν γνωρίζουμε είναι το σημαντικότερο: τι ακριβώς γράφει.
Ένα πραγματικό βιβλίο του 15ου αιώνα
Η επιστημονική εξέταση έλυσε τουλάχιστον ένα από τα μεγάλα ερωτήματα γύρω από το χειρόγραφο. Δείγματα της περγαμηνής εξετάστηκαν με ραδιοχρονολόγηση άνθρακα-14 και το υλικό χρονολογήθηκε μεταξύ 1404 και 1438.
Υπάρχει όμως μια σημαντική λεπτομέρεια: η εξέταση χρονολογεί την περγαμηνή και όχι απευθείας τη στιγμή κατά την οποία γράφτηκε πάνω της το κείμενο. Παρ' όλα αυτά, τα επιστημονικά δεδομένα είναι συμβατά με την προέλευση του χειρογράφου από τον 15ο αιώνα.
Σήμερα είναι γνωστό με τον κωδικό Beinecke MS 408 και φυλάσσεται στη Beinecke Rare Book and Manuscript Library του Πανεπιστημίου Yale.
Η γραφή που δεν μοιάζει με καμία άλλη
Το μεγαλύτερο μυστήριο βρίσκεται στις ίδιες τις γραμμές του βιβλίου. Το κείμενο είναι γραμμένο σε ένα μη αναγνωρισμένο σύστημα γραφής που έχει επικρατήσει να αποκαλείται ανεπίσημα Voynichese.
Τα σύμβολα επαναλαμβάνονται σχηματίζοντας ομάδες που μοιάζουν με λέξεις. Υπάρχουν επαναλαμβανόμενα μοτίβα, διαφορετικές συχνότητες εμφάνισης και χαρακτηριστικά που επί δεκαετίες έχουν αποτελέσει αντικείμενο στατιστικής και γλωσσολογικής ανάλυσης.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε τη γλώσσα. Δεν έχει αποδειχθεί εάν πρόκειται για άγνωστη ή κωδικοποιημένη φυσική γλώσσα, για κάποιο ιδιαίτερο σύστημα γραφής, για τεχνητή γλώσσα ή για κάτι εντελώς διαφορετικό.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη δυσκολία: δεν υπάρχει ένα δεύτερο γνωστό κείμενο που να λειτουργεί σαν «κλειδί» μετάφρασης.
Φυτά που μοιάζουν γνώριμα αλλά δεν είναι
Ένα μεγάλο μέρος του χειρογράφου περιλαμβάνει πολύχρωμες εικόνες φυτών. Μερικά θυμίζουν γνωστά είδη, άλλα όμως συνδυάζουν χαρακτηριστικά με τρόπο που δυσκολεύει την ασφαλή ταυτοποίησή τους.
Κατά καιρούς έχουν προταθεί πολλές διαφορετικές ταυτοποιήσεις φυτών, αλλά δεν υπάρχει γενική επιστημονική συμφωνία που να επιτρέπει να χρησιμοποιηθούν οι εικόνες ως αξιόπιστο «λεξικό» για την αποκρυπτογράφηση του κειμένου.
Αν γνωρίζαμε με βεβαιότητα ότι ένα συγκεκριμένο σχέδιο απεικονίζει ένα συγκεκριμένο φυτό, η λέξη που βρίσκεται δίπλα του θα μπορούσε να αποτελέσει πολύτιμο στοιχείο. Όμως αυτή ακριβώς η βεβαιότητα λείπει.
Άστρα, ζώδια και παράξενα διαγράμματα
Άλλες σελίδες περιλαμβάνουν κυκλικά διαγράμματα, αστέρια, τον Ήλιο, τη Σελήνη και σύμβολα που συνδέονται με τον ζωδιακό κύκλο.
Για τον λόγο αυτό ένα τμήμα του βιβλίου χαρακτηρίζεται συμβατικά ως αστρονομικό ή αστρολογικό.
Ακολουθούν ακόμη πιο παράξενες εικόνες: ανθρώπινες μορφές, κυρίως γυναίκες, εμφανίζονται μέσα σε λουτρά ή δεξαμενές, οι οποίες συνδέονται μεταξύ τους με πολύπλοκες κατασκευές που μοιάζουν με σωλήνες.
Η συγκεκριμένη ενότητα περιγράφεται συνήθως ως balneological, δηλαδή σχετιζόμενη εικονογραφικά με λουτρά. Το τι πραγματικά συμβολίζουν όμως οι εικόνες παραμένει άγνωστο.
Έξι διαφορετικοί κόσμοι μέσα στο ίδιο βιβλίο
Με βάση κυρίως τις εικόνες και όχι επειδή έχει διαβαστεί το κείμενο, οι ερευνητές χωρίζουν συμβατικά το χειρόγραφο σε διαφορετικές θεματικές ενότητες.
- Βοτανική: σελίδες με μεγάλες απεικονίσεις φυτών.
- Αστρονομία και αστρολογία: άστρα, ουράνια σώματα και ζωδιακά διαγράμματα.
- Λουτρά: ανθρώπινες μορφές μέσα σε δεξαμενές και πολύπλοκα δίκτυα.
- Κοσμολογία: μεγάλα και περίπλοκα κυκλικά διαγράμματα.
- Φαρμακευτική: φυτικά μέρη, ρίζες και αντικείμενα που θυμίζουν δοχεία.
- Πιθανές συνταγές: μικρότερα τμήματα κειμένου, συχνά σημειωμένα με αστεροειδή σύμβολα.
Οι ονομασίες αυτές αποτελούν έναν πρακτικό τρόπο ταξινόμησης των εικονογραφήσεων. Δεν αποδεικνύουν ότι το κείμενο πραγματεύεται πράγματι αυτά τα θέματα.
Οι κρυπταναλυτές που προσπάθησαν να το λύσουν
Το μυστήριο προσέλκυσε μερικούς από τους σημαντικότερους ειδικούς της κρυπτανάλυσης του 20ού αιώνα.
Ανάμεσά τους ήταν ο Αμερικανός κρυπταναλυτής William F. Friedman, μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες στην ιστορία της σύγχρονης κρυπτολογίας. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οργανώθηκαν ομάδες μελέτης του χειρογράφου, ενώ με αυτό ασχολήθηκε και ο διακεκριμένος Βρετανός κρυπταναλυτής John Tiltman.
Παρά τις προσπάθειες, δεν προέκυψε μια αποδεκτή αποκρυπτογράφηση. Ο Friedman μάλιστα εξέτασε την πιθανότητα να μην πρόκειται για συμβατικό κρυπτογραφημένο κείμενο αλλά για κάποια μορφή τεχνητής γλώσσας.
Αργότερα, η αμερικανική NSA δημοσίευσε τη μελέτη της κρυπτολόγου Mary D'Imperio με τίτλο The Voynich Manuscript: An Elegant Enigma, η οποία έγινε σημαντικό έργο αναφοράς για τη μελέτη του χειρογράφου.
Και μετά ήρθαν οι υπολογιστές
Η ψηφιακή εποχή άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να μελετηθεί το Βόινιτς.
Οι ερευνητές μπορούν πλέον να αναλύουν χιλιάδες επαναλήψεις συμβόλων, να συγκρίνουν τη συχνότητα των «λέξεων», να αναζητούν στατιστικά μοτίβα και να χρησιμοποιούν υπολογιστικές και γλωσσολογικές τεχνικές που δεν υπήρχαν την εποχή του Friedman.
Τα τελευταία χρόνια έχουν εμφανιστεί επίσης πολλές ανακοινώσεις σύμφωνα με τις οποίες κάποιος ερευνητής ή κάποιο σύστημα τεχνητής νοημοσύνης «έλυσε» το μυστήριο.
Μέχρι σήμερα όμως δεν υπάρχει αποκρυπτογράφηση που να έχει γίνει γενικά αποδεκτή από την επιστημονική κοινότητα και να μπορεί να εφαρμοστεί με συνέπεια στο σύνολο του χειρογράφου.
Μήπως είναι απλώς μια τεράστια απάτη;
Μία από τις θεωρίες είναι ότι το κείμενο μπορεί να μη μεταφέρει πραγματικό γλωσσικό περιεχόμενο.
Έχει προταθεί ότι κάποιος ίσως δημιούργησε ένα εξαιρετικά περίπλοκο ψευδοκείμενο με εντυπωσιακές εικόνες, ώστε να παρουσιάσει το βιβλίο ως φορέα μυστικής γνώσης και να το πουλήσει σε έναν πλούσιο αγοραστή.
Η θεωρία της απάτης δεν έχει αποκλειστεί οριστικά. Αντιμετωπίζει όμως ένα σοβαρό ερώτημα: γιατί να κατασκευάσει κάποιος ένα τόσο μεγάλο και περίπλοκο έργο, με τόσο συστηματικά επαναλαμβανόμενα γραπτά μοτίβα;
Από την άλλη πλευρά, η ύπαρξη μοτίβων δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι πίσω από το κείμενο βρίσκεται μια φυσική γλώσσα.
Ένα βιβλίο με περισσότερους από έναν γραφείς;
Η σύγχρονη παλαιογραφική έρευνα έχει προσθέσει ακόμη ένα ενδιαφέρον κομμάτι στο παζλ.
Η μελέτη του τρόπου σχηματισμού των χαρακτήρων έχει οδηγήσει ερευνητές στην πρόταση ότι στο χειρόγραφο εργάστηκαν περισσότεροι από ένας γραφείς. Έρευνα που έχει παρουσιαστεί από το Yale αναφέρεται σε ενδείξεις για πέντε διαφορετικά χέρια.
Αν αυτή η ερμηνεία είναι σωστή, το βιβλίο πιθανότατα δεν ήταν απλώς το παράξενο προσωπικό σημειωματάριο ενός μοναχικού δημιουργού. Μπορεί να ήταν ένα οργανωμένο έργο στο οποίο συμμετείχαν περισσότεροι άνθρωποι.
Η διαδρομή μέχρι το Yale
Η ιστορία του χειρογράφου πριν από τη σύγχρονη εποχή δεν είναι πλήρως γνωστή. Υπάρχουν όμως ίχνη που το συνδέουν με την κεντρική Ευρώπη και με συλλέκτες και λογίους του 17ου αιώνα.
Το 1912 πέρασε στα χέρια του Wilfrid Voynich, από τον οποίο πήρε και τη σημερινή ονομασία του.
Μετά τον θάνατό του πέρασε από άλλα χέρια και τελικά, το 1969, ο βιβλιοπώλης και συλλέκτης H. P. Kraus το δώρισε στο Πανεπιστήμιο Yale.
Εκεί βρίσκεται μέχρι σήμερα, στη Beinecke Rare Book and Manuscript Library, ενώ ολόκληρο το χειρόγραφο έχει ψηφιοποιηθεί ώστε ερευνητές και κοινό να μπορούν να εξετάζουν τις σελίδες του.
Τι γνωρίζουμε πραγματικά;
Ύστερα από περισσότερα από εκατό χρόνια σύγχρονης έρευνας, μπορούμε να ξεχωρίσουμε όσα γνωρίζουμε από όσα απλώς υποθέτουμε.
Γνωρίζουμε ότι πρόκειται για πραγματικό παλιό χειρόγραφο. Γνωρίζουμε ότι η περγαμηνή του χρονολογείται στις αρχές του 15ου αιώνα. Γνωρίζουμε ότι χρησιμοποιεί ένα συστηματικό αλλά μη αναγνωρισμένο σύστημα γραφής. Γνωρίζουμε επίσης ότι οι εικόνες του οργανώνονται σε επαναλαμβανόμενες θεματικές ομάδες.
Δεν γνωρίζουμε όμως ποιος το έγραψε, ποια γλώσσα —αν πρόκειται πράγματι για γλώσσα— κρύβεται πίσω από τα σύμβολα, ποιος ήταν ο σκοπός του και τι ακριβώς περιγράφουν οι εκατοντάδες σελίδες του.
Έξι αιώνες μετά, το μυστήριο παραμένει
Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης έχουμε συνηθίσει στην ιδέα ότι αρκετά δεδομένα και αρκετή υπολογιστική ισχύς μπορούν να δώσουν απάντηση σχεδόν σε κάθε πρόβλημα.
Το Χειρόγραφο Βόινιτς αποτελεί μια εντυπωσιακή υπενθύμιση ότι αυτό δεν είναι πάντα αλήθεια.
Μπορούμε να φωτογραφίσουμε κάθε ίνα της περγαμηνής του, να μετρήσουμε κάθε χαρακτήρα, να αναλύσουμε κάθε επανάληψη και να συγκρίνουμε εκατοντάδες χιλιάδες μοτίβα.
Κι όμως, περίπου έξι αιώνες μετά τη δημιουργία του, εξακολουθούμε να μην γνωρίζουμε τι ήθελαν να μας πουν οι άνθρωποι που το έγραψαν.
Ίσως κάποτε βρεθεί το κλειδί που λείπει. Ίσως ένα δεύτερο χειρόγραφο, μια ιστορική αναφορά ή μια νέα μέθοδος ανάλυσης αλλάξει τα πάντα.
Μέχρι τότε, το Βόινιτς παραμένει αυτό που ήταν όταν εμφανίστηκε ξανά μπροστά στον κόσμο το 1912: ένα βιβλίο που μπορούμε να κοιτάξουμε, να μελετήσουμε και να αναλύσουμε — αλλά όχι ακόμη να διαβάσουμε.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου