Η Ελλάδα έχει βουνά, ποτάμια, λίμνες, υπόγεια νερά και μια γεωγραφία που σε αρκετές περιοχές δέχεται σημαντικές βροχοπτώσεις. Κι όμως, σχεδόν κάθε καλοκαίρι ακούμε ξανά για λειψυδρία, περιορισμένα αποθέματα και περιοχές όπου το νερό αρχίζει να γίνεται δύσκολη υπόθεση.
Είναι λοιπόν εύλογη η απορία: πώς γίνεται μια χώρα που έχει νερό να κινδυνεύει να μην έχει αρκετό;
Η απάντηση είναι πιο σύνθετη από το «δεν βρέχει αρκετά». Το πραγματικό ζήτημα είναι πού βρίσκεται το νερό, πότε είναι διαθέσιμο, πόσο καταναλώνουμε και πόσο αποτελεσματικά μπορούμε να το αποθηκεύσουμε και να το διαχειριστούμε.
Ξηρασία και λειψυδρία δεν είναι το ίδιο πράγμα
Οι δύο έννοιες χρησιμοποιούνται συχνά σαν να σημαίνουν το ίδιο, αλλά υπάρχει μια σημαντική διαφορά.
Η ξηρασία είναι κυρίως ένα φυσικό και μετεωρολογικό φαινόμενο. Μια περιοχή περνά μεγάλη περίοδο με λιγότερες βροχοπτώσεις από τις συνηθισμένες και σταδιακά μειώνεται η υγρασία του εδάφους, η παροχή των ποταμών και η αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων.
Η λειψυδρία, αντίθετα, αφορά τη σχέση ανάμεσα στο διαθέσιμο νερό και στις ανάγκες μας. Μπορεί να εμφανιστεί επειδή υπάρχει ξηρασία, αλλά μπορεί να ενταθεί και όταν η κατανάλωση είναι πολύ μεγάλη, όταν το νερό δεν βρίσκεται εκεί όπου υπάρχει ζήτηση ή όταν οι υποδομές και η διαχείρισή του δεν επαρκούν.
Με απλά λόγια, μπορεί να υπάρχει νερό σε μια χώρα και παρ' όλα αυτά μια συγκεκριμένη περιοχή να αντιμετωπίζει έλλειψη.
Η Ελλάδα δεν παίρνει το ίδιο νερό παντού
Αν κοιτάξουμε τον χάρτη της Ελλάδας, καταλαβαίνουμε ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος. Οι βροχοπτώσεις δεν κατανέμονται ομοιόμορφα.
Η δυτική Ελλάδα και αρκετές ορεινές περιοχές δέχονται πολύ μεγαλύτερες ποσότητες βροχής από άλλες περιοχές της χώρας. Αντίθετα, τμήματα της ανατολικής και νότιας Ελλάδας και πολλά νησιά έχουν σαφώς ξηρότερες συνθήκες.
Υπάρχει και μια δεύτερη αναντιστοιχία: μεγάλο μέρος του νερού φτάνει την εποχή που το χρειαζόμαστε λιγότερο.
Οι περισσότερες βροχές πέφτουν κατά τους ψυχρότερους μήνες. Η μεγαλύτερη πίεση όμως εμφανίζεται το καλοκαίρι, όταν αυξάνονται ταυτόχρονα οι ανάγκες των πόλεων, της γεωργίας και του τουρισμού.
Το νερό που πέφτει από τον ουρανό δεν αποθηκεύεται όλο
Ένα ακόμη συνηθισμένο λάθος είναι να θεωρούμε ότι κάθε κυβικό μέτρο βροχής μετατρέπεται αυτομάτως σε διαθέσιμο νερό.
Στην πραγματικότητα, ένα μέρος επιστρέφει στην ατμόσφαιρα μέσω της εξάτμισης και της διαπνοής των φυτών. Άλλο μέρος καταλήγει γρήγορα στη θάλασσα μέσω χειμάρρων και ποταμών, ενώ ένα μέρος διεισδύει στο έδαφος και τροφοδοτεί τους υπόγειους υδροφορείς.
Για να μπορέσουμε να χρησιμοποιήσουμε νερό μήνες μετά τη βροχή, χρειάζονται φυσικά ή τεχνητά αποθέματα: λίμνες, ταμιευτήρες, φράγματα και υγιείς υπόγειοι υδροφορείς.
Γι' αυτό και μια περίοδος έντονων βροχοπτώσεων δεν σημαίνει απαραίτητα ότι λύθηκε το πρόβλημα της επόμενης ξηρής περιόδου.
Η γεωργία χρειάζεται τεράστιες ποσότητες νερού
Όταν μιλάμε για κατανάλωση νερού, το μυαλό μας πηγαίνει συνήθως στη βρύση του σπιτιού. Όμως ένα πολύ μεγάλο μέρος των υδάτινων αναγκών της Ελλάδας συνδέεται με τη γεωργία και ιδιαίτερα με την άρδευση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι «φταίει η γεωργία». Το νερό είναι απαραίτητο για την παραγωγή τροφίμων. Σημαίνει όμως ότι ο τρόπος άρδευσης, το είδος των καλλιεργειών, οι απώλειες κατά τη μεταφορά και η επιλογή της κατάλληλης καλλιέργειας για κάθε περιοχή μπορούν να κάνουν τεράστια διαφορά.
Ένα σύγχρονο σύστημα άρδευσης που δίνει στο φυτό την ποσότητα που πραγματικά χρειάζεται μπορεί να χρησιμοποιεί το νερό πολύ αποτελεσματικότερα από ένα παλιό σύστημα με μεγάλες απώλειες.
Στα νησιά το παράδοξο γίνεται ακόμη μεγαλύτερο
Τα ελληνικά νησιά είναι ίσως το καλύτερο παράδειγμα του προβλήματος.
Πολλά έχουν περιορισμένα φυσικά αποθέματα γλυκού νερού και μικρούς υπόγειους υδροφορείς. Την ίδια στιγμή, ακριβώς την πιο ξηρή περίοδο του χρόνου, ο πληθυσμός ορισμένων νησιών μπορεί να αυξηθεί εντυπωσιακά λόγω του τουρισμού.
Περισσότεροι άνθρωποι σημαίνουν μεγαλύτερη κατανάλωση για ύδρευση, ξενοδοχεία, εστίαση και άλλες δραστηριότητες. Έτσι, η μεγαλύτερη ζήτηση εμφανίζεται την εποχή κατά την οποία η φυσική αναπλήρωση του νερού είναι μικρότερη.
Γι' αυτό σε ορισμένα νησιά χρησιμοποιούνται λύσεις όπως η αφαλάτωση. Η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει πολύτιμο πόσιμο νερό, αλλά απαιτεί ενέργεια, σωστή λειτουργία και υποδομές. Είναι σημαντικό εργαλείο, όχι όμως λόγος για να σταματήσει η εξοικονόμηση και η σωστή διαχείριση.
Τι συμβαίνει όταν αντλούμε υπερβολικά πολύ υπόγειο νερό;
Κάτω από το έδαφος υπάρχουν αποθέματα που δεν βλέπουμε: οι υπόγειοι υδροφορείς. Για πολλές περιοχές αποτελούν ζωτικής σημασίας πηγή νερού.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν αντλούμε νερό γρηγορότερα από όσο μπορεί να αναπληρωθεί φυσικά.
Σε παράκτιες περιοχές μπορεί να εμφανιστεί και ένα επιπλέον φαινόμενο: η υφαλμύρινση. Όταν η στάθμη του γλυκού υπόγειου νερού μειώνεται υπερβολικά, θαλασσινό νερό μπορεί να εισχωρήσει στον υδροφορέα, υποβαθμίζοντας την ποιότητά του.
Έτσι, το πρόβλημα δεν είναι πλέον μόνο «πόσο νερό έχουμε», αλλά και τι ποιότητας είναι το νερό που απομένει.
Και μετά υπάρχουν οι απώλειες στα δίκτυα
Το νερό μπορεί να έχει συλλεχθεί, να έχει καθαριστεί και να έχει μπει στο δίκτυο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι όλο θα φτάσει στη βρύση ή στο χωράφι.
Παλιοί αγωγοί, διαρροές, βλάβες και ανεπαρκής συντήρηση μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές απώλειες. Σε ένα μέλλον όπου κάθε διαθέσιμη ποσότητα νερού αποκτά μεγαλύτερη αξία, η μείωση αυτών των απωλειών είναι ουσιαστικά σαν να δημιουργούμε μια νέα πηγή νερού χωρίς να χρειάζεται να βρούμε ούτε μία επιπλέον σταγόνα.
Τι αλλάζει με την κλιματική αλλαγή;
Η κλιματική αλλαγή δεν σημαίνει απλώς «θα βρέχει λιγότερο παντού».
Το σημαντικότερο πρόβλημα για τη Μεσόγειο είναι ότι μεταβάλλεται ολόκληρος ο κύκλος του νερού. Μεγαλύτερες περίοδοι ζέστης αυξάνουν την εξάτμιση, παρατεταμένες ξηρές περίοδοι πιέζουν τα αποθέματα και οι βροχοπτώσεις μπορεί να γίνονται περισσότερο ακανόνιστες.
Και εδώ υπάρχει ένα ακόμη παράδοξο: μια πολύ έντονη βροχή δεν είναι πάντα τόσο χρήσιμη όσο μια πιο ήπια βροχή που διαρκεί περισσότερο.
Όταν τεράστια ποσότητα νερού πέσει μέσα σε λίγες ώρες, το έδαφος μπορεί να μην προλάβει να την απορροφήσει. Το νερό απορρέει γρήγορα, μπορεί να προκαλέσει πλημμύρες και μεγάλο μέρος του να καταλήξει στη θάλασσα αντί να εμπλουτίσει τους υπόγειους υδροφορείς.
Άρα η Ελλάδα ξεμένει από νερό;
Όχι με την απλοϊκή έννοια ότι μια μέρα θα ανοίξουμε όλες τις βρύσες της χώρας και δεν θα υπάρχει τίποτα.
Το πραγματικό πρόβλημα είναι περισσότερο τοπικό και εποχικό. Διαφορετικές περιοχές έχουν διαφορετικά αποθέματα, διαφορετικές ανάγκες και διαφορετικές δυνατότητες αποθήκευσης και μεταφοράς.
Γι' αυτό η σωστή ερώτηση δεν είναι μόνο «πόσο νερό έχει η Ελλάδα;», αλλά:
«Πόσο νερό έχουμε διαθέσιμο, στο σωστό μέρος και τη στιγμή που το χρειαζόμαστε;»
Υπάρχει λύση;
Δεν υπάρχει μία μαγική λύση. Και πιθανότατα αυτό είναι το σημαντικότερο πράγμα που πρέπει να καταλάβουμε για τη λειψυδρία.
Χρειάζεται συνδυασμός μέτρων: καλύτερη παρακολούθηση των αποθεμάτων, συντήρηση και εκσυγχρονισμός των δικτύων, αποτελεσματικότερη άρδευση, προστασία των υπόγειων υδάτων, αποθήκευση όπου είναι περιβαλλοντικά και τεχνικά κατάλληλη, επαναχρησιμοποίηση νερού και, σε περιοχές όπου χρειάζεται, αφαλάτωση.
Υπάρχει όμως και η πλευρά της κατανάλωσης. Η εξοικονόμηση δεν σημαίνει ότι πρέπει να ζούμε με τον φόβο κάθε φορά που ανοίγουμε τη βρύση. Σημαίνει ότι ένας περιορισμένος φυσικός πόρος δεν πρέπει να χρησιμοποιείται σαν να είναι ανεξάντλητος.
Το πραγματικό στοίχημα είναι να έχουμε νερό όταν το χρειαζόμαστε
Η Ελλάδα δεν είναι μια χώρα χωρίς νερό. Είναι όμως μια χώρα όπου το νερό είναι άνισα κατανεμημένο στον χώρο και στον χρόνο, ενώ οι μεγαλύτερες ανάγκες συχνά εμφανίζονται ακριβώς όταν η φυσική προσφορά είναι μικρότερη.
Αυτό είναι το παράδοξο της ελληνικής λειψυδρίας: μπορεί να έχουμε έναν βροχερό χειμώνα, χιονισμένα βουνά, ποτάμια και λίμνες και παρ' όλα αυτά λίγους μήνες αργότερα μια περιοχή να βρίσκεται υπό πίεση.
Το νερό που έχουμε δεν αρκεί απλώς να υπάρχει. Πρέπει να προστατεύεται, να αποθηκεύεται όπου είναι δυνατόν, να μεταφέρεται με μικρότερες απώλειες και να χρησιμοποιείται με τρόπο που να επιτρέπει στα αποθέματα να ανανεώνονται.
Γιατί τελικά το ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα έχει νερό. Το ερώτημα είναι αν θα μάθουμε να διαχειριζόμαστε σωστά το νερό που έχει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου