Ανοίγεις τον υπολογιστή για να τελειώσεις μια δουλειά. Πριν καλά καλά ξεκινήσεις, έρχεται ένα μήνυμα. Το διαβάζεις, απαντάς και επιστρέφεις. Ύστερα εμφανίζεται μια ειδοποίηση στο κινητό. Κάπου ανάμεσα στα δύο θυμάσαι κάτι που ήθελες να ψάξεις. Ανοίγεις μια νέα καρτέλα και, χωρίς να το καταλάβεις, έχουν περάσει δέκα λεπτά και έχεις ξεχάσει τι ακριβώς έκανες στην αρχή.
Για πολλούς ανθρώπους αυτή δεν είναι η εξαίρεση. Είναι μια συνηθισμένη μέρα. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ξαφνικά χάσαμε την ικανότητα να συγκεντρωνόμαστε. Σημαίνει όμως ότι ζούμε μέσα σε ένα περιβάλλον που ζητά συνεχώς ένα μικρό κομμάτι της προσοχής μας.
Η προσοχή έγινε πολύτιμο αγαθό
Στο διαδίκτυο σχεδόν τα πάντα διεκδικούν χρόνο. Μια εφαρμογή θέλει να την ανοίξουμε, ένα κοινωνικό δίκτυο να συνεχίσουμε το scrolling, μια πλατφόρμα βίντεο να δούμε και το επόμενο βίντεο, ένα ηλεκτρονικό κατάστημα να επιστρέψουμε σε ένα προϊόν που κοιτάξαμε πριν από λίγες ώρες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ειδοποίηση ή κάθε λειτουργία μιας εφαρμογής έχει σχεδιαστεί με κάποιο σκοτεινό σχέδιο. Υπάρχει όμως μια απλή οικονομική πραγματικότητα: για πολλές διαδικτυακές υπηρεσίες, όσο περισσότερο χρόνο περνά ο χρήστης στην πλατφόρμα τόσο μεγαλύτερη είναι η δυνατότητα προβολής περιεχομένου, διαφημίσεων και υπηρεσιών.
Έτσι δημιουργήθηκε αυτό που συχνά περιγράφεται ως «οικονομία της προσοχής». Η προσοχή μας είναι περιορισμένη, αλλά οι εφαρμογές και το περιεχόμενο που τη διεκδικούν είναι πρακτικά απεριόριστα.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο το κινητό
Είναι εύκολο να κατηγορήσουμε αποκλειστικά το smartphone. Στην πραγματικότητα, όμως, η διάσπαση της προσοχής μπορεί να προέρχεται από παντού: email, μηνύματα, ανοιχτές καρτέλες, ειδήσεις, κοινωνικά δίκτυα, βίντεο, ακόμη και από τη δική μας συνήθεια να ελέγχουμε αν εμφανίστηκε κάτι καινούργιο.
Μερικές φορές μάλιστα δεν χρειάζεται να μας διακόψει κανείς. Έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ τη γρήγορη εναλλαγή, ώστε διακόπτουμε μόνοι μας αυτό που κάνουμε για να κοιτάξουμε κάτι άλλο.
Το multitasking δεν είναι τόσο απλό όσο ακούγεται
Συχνά λέμε ότι κάνουμε πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Στην πράξη, σε πολλές περιπτώσεις ο εγκέφαλος μετακινεί την προσοχή του από τη μία εργασία στην άλλη. Και κάθε επιστροφή απαιτεί ένα μικρό χρονικό και νοητικό κόστος: πρέπει να θυμηθούμε πού βρισκόμασταν, τι σκεφτόμασταν και ποιο ήταν το επόμενο βήμα.
Μία τέτοια αλλαγή μπορεί να φαίνεται ασήμαντη. Όταν όμως επαναλαμβάνεται δεκάδες φορές μέσα στην ημέρα, η συγκέντρωση γίνεται πιο δύσκολη και η εργασία πιο κουραστική.
Ακόμη και μια ειδοποίηση μπορεί να μας βγάλει από τον ρυθμό
Δεν χρειάζεται πάντα να ανοίξουμε το κινητό. Πειραματικές έρευνες έχουν δείξει ότι μια ειδοποίηση μπορεί να επηρεάσει την απόδοση σε μια εργασία που απαιτεί προσοχή ακόμη και όταν ο χρήστης δεν σταματήσει για να διαβάσει το μήνυμα.
Αυτό είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της καθημερινής ψηφιακής ζωής: η διακοπή μπορεί να κρατήσει ένα δευτερόλεπτο, αλλά η σκέψη που προκαλεί μπορεί να παραμείνει περισσότερο.
Πόσο έχει αλλάξει η συμπεριφορά μας;
Η ερευνήτρια Gloria Mark, η οποία μελετά εδώ και χρόνια τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε μπροστά στις οθόνες, έχει καταγράψει μεγάλη μείωση στον μέσο χρόνο που οι συμμετέχοντες παραμένουν σε μία οθόνη πριν μετακινηθούν σε κάτι άλλο. Στις μετρήσεις που περιγράφει, ο μέσος χρόνος ήταν περίπου δυόμισι λεπτά το 2004, περίπου 75 δευτερόλεπτα γύρω στο 2012 και περίπου 47 δευτερόλεπτα σε νεότερες μετρήσεις.
Οι αριθμοί αυτοί χρειάζονται προσοχή στην ερμηνεία τους. Δεν σημαίνουν ότι ο σύγχρονος άνθρωπος είναι βιολογικά ανίκανος να προσέξει κάτι για περισσότερο από 47 δευτερόλεπτα. Μετρούν συγκεκριμένη συμπεριφορά μπροστά σε οθόνες και δείχνουν πόσο συχνά μετακινούμαστε από μία ψηφιακή δραστηριότητα σε άλλη.
Δεν έχει «χαλάσει» ο εγκέφαλός μας
Οι δραματικές φράσεις του τύπου «τα smartphones κατέστρεψαν τον εγκέφαλό μας» μπορεί να τραβούν την προσοχή, αλλά η επιστημονική εικόνα είναι πιο σύνθετη. Υπάρχουν αρκετά στοιχεία για άμεσες επιδράσεις των διακοπών και της συνεχούς εναλλαγής εργασιών. Για τις μακροχρόνιες αλλαγές στις βασικές γνωστικές μας ικανότητες, όμως, τα αποτελέσματα της έρευνας είναι περισσότερο μικτά.
Με άλλα λόγια, άλλο πράγμα είναι να δυσκολεύεσαι να συγκεντρωθείς επειδή δέχεσαι συνεχώς ερεθίσματα και άλλο να υποστηρίζουμε ότι έχει χαθεί μόνιμα η ανθρώπινη ικανότητα συγκέντρωσης.
Μπορούμε να ξανακερδίσουμε την προσοχή μας;
Δεν χρειάζεται να εξαφανίσουμε την τεχνολογία από τη ζωή μας. Πιο ρεαλιστικό είναι να μειώσουμε τις άσκοπες διακοπές. Να κλείνουμε ειδοποιήσεις που δεν χρειαζόμαστε, να αφήνουμε το κινητό λίγο πιο μακριά όταν θέλουμε να δουλέψουμε, να αποφεύγουμε το συνεχές πέρασμα από εφαρμογή σε εφαρμογή και να δημιουργούμε μικρά χρονικά διαστήματα στα οποία κάνουμε μόνο ένα πράγμα.
Το σημαντικότερο ίσως είναι να ξανασυνηθίσουμε τη στιγμή κατά την οποία δεν συμβαίνει τίποτα. Να περιμένουμε χωρίς να ανοίξουμε αμέσως μια οθόνη. Να διαβάσουμε μερικές σελίδες χωρίς να ελέγξουμε το κινητό. Να ολοκληρώσουμε μία σκέψη πριν περάσουμε στην επόμενη.
Η μάχη γίνεται για λίγα δευτερόλεπτα κάθε φορά
Το κινητό, τα κοινωνικά δίκτυα και οι πλατφόρμες δεν είναι από μόνα τους ο εχθρός. Είναι εργαλεία που μας έχουν προσφέρει επικοινωνία, γνώση και δυνατότητες που πριν από λίγες δεκαετίες θα έμοιαζαν απίστευτες.
Το ζήτημα είναι ποιος αποφασίζει πού θα στραφεί η προσοχή μας. Εμείς ή η επόμενη ειδοποίηση;
Σε μια εποχή όπου χιλιάδες πράγματα μπορούν να μας διακόψουν ανά πάσα στιγμή, ίσως η πραγματική πολυτέλεια να μην είναι περισσότερη πληροφορία.
Ίσως να είναι λίγα λεπτά αδιαίρετης προσοχής.
Βίντεο: Η μάχη για την προσοχή μας
Ο Tristan Harris, πρώην design ethicist της Google, εξηγεί σε ομιλία του στο TED πώς χαρακτηριστικά όπως οι ειδοποιήσεις, το autoplay και οι ατελείωτες ροές περιεχομένου εντάσσονται στον ανταγωνισμό των ψηφιακών υπηρεσιών για τον χρόνο και την προσοχή μας.
Δείτε την ομιλία του Tristan Harris στο TED
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση:
American Psychological Association — έρευνα και συζήτηση με την Gloria Mark για την προσοχή, τις ψηφιακές διακοπές και το multitasking.
TED — Tristan Harris, «How a handful of tech companies control billions of minds every day».
Επιστημονικές ανασκοπήσεις για smartphones, ειδοποιήσεις, media multitasking και γνωστική απόδοση.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου