Δεν υπάρχει πόλεμος μεταξύ Ρωσίας και χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή του ΝΑΤΟ. Υπάρχει όμως μια συνεχής αντιπαράθεση που εκτείνεται πολύ πέρα από τη διπλωματία. Κυβερνοεπιθέσεις, ύποπτα περιστατικά γύρω από κρίσιμες υποδομές, drones, παρεμβολές σε συστήματα επικοινωνίας, οικονομικές πιέσεις και εκστρατείες επηρεασμού της κοινής γνώμης έχουν μπει πλέον στη συζήτηση για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και οι θεσμοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν αποδώσει μέρος τέτοιων ενεργειών στη Ρωσία ή σε ομάδες που θεωρούν ότι συνδέονται μαζί της. Η Μόσχα απορρίπτει πολλές από αυτές τις κατηγορίες και, από τη δική της πλευρά, κατηγορεί τις δυτικές χώρες ότι έχουν εγκαταλείψει την ουδετερότητα απέναντι στον πόλεμο της Ουκρανίας και συμμετέχουν έμμεσα στη σύγκρουση μέσω όπλων, πληροφοριών, κυρώσεων και οικονομικής υποστήριξης προς το Κίεβο.
Το αποτέλεσμα είναι μια σχέση στην οποία οι δύο πλευρές δεν βρίσκονται σε άμεσο πόλεμο, αλλά δύσκολα μπορούν να χαρακτηριστούν και πραγματικά ειρηνικές.
Η περιοχή ανάμεσα στην ειρήνη και στον πόλεμο
Ο όρος «γκρίζα ζώνη» χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει ακριβώς αυτή την κατάσταση. Δεν χρειάζεται όμως περίπλοκη γεωπολιτική ορολογία για να γίνει κατανοητή.
Ένα κράτος μπορεί να θέλει να πιέσει έναν αντίπαλο χωρίς να στείλει στρατό πέρα από τα σύνορά του. Μπορεί, για παράδειγμα, να χρησιμοποιήσει οικονομικά μέτρα, ψηφιακές επιθέσεις, προπαγάνδα ή άλλες ενέργειες που προκαλούν προβλήματα αλλά είναι δύσκολο να χαρακτηριστούν από μόνες τους πολεμική πράξη.
Το μεγάλο πλεονέκτημα τέτοιων ενεργειών είναι η αβεβαιότητα που δημιουργούν. Σε μια συμβατική στρατιωτική επίθεση είναι συνήθως σαφές ποιος επιτέθηκε, πού έγινε η επίθεση και ποιος έχει την ευθύνη. Στον ψηφιακό κόσμο ή σε μια πράξη δολιοφθοράς, η απάντηση μπορεί να μην είναι τόσο εύκολη.
Ακόμη και όταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις, χρειάζεται έρευνα πριν αποδοθεί με βεβαιότητα η ευθύνη σε ένα κράτος. Και αυτή η καθυστέρηση από μόνη της περιορίζει τις επιλογές της άλλης πλευράς.
Γιατί οι υποδομές έχουν αποκτήσει τόσο μεγάλη σημασία
Η σύγχρονη Ευρώπη εξαρτάται από ένα τεράστιο δίκτυο υποδομών που στην καθημερινότητά μας σχεδόν δεν παρατηρούμε. Ηλεκτρικά δίκτυα, τηλεπικοινωνίες, δορυφορικά συστήματα, αγωγοί, λιμάνια, σιδηρόδρομοι, αεροδρόμια και υποθαλάσσια καλώδια αποτελούν κομμάτια του ίδιου συστήματος.
Μια σοβαρή διακοπή σε κάποιο από αυτά δεν χρειάζεται να προκαλέσει εικόνες πολέμου για να έχει σημαντικές συνέπειες. Μπορεί να επηρεάσει επιχειρήσεις, μεταφορές, επικοινωνίες ή την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.
Γι' αυτό τα τελευταία χρόνια η προστασία αυτών των υποδομών έχει ανέβει πολύ ψηλά στην ευρωπαϊκή ατζέντα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναφερθεί δημόσια σε περιστατικά δολιοφθοράς, κακόβουλες ψηφιακές ενέργειες και προσπάθειες ξένης παρέμβασης, ενώ έχει κατηγορήσει τη Ρωσία και φορείς που θεωρεί ότι συνδέονται μαζί της για σειρά ενεργειών. Παράλληλα αναζητεί τρόπους ώστε τα κράτη να μπορούν να αντιδρούν συντονισμένα όταν συμβαίνει ένα σοβαρό περιστατικό.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε βλάβη, κάθε drone ή κάθε ψηφιακή επίθεση στην Ευρώπη μπορεί αυτομάτως να αποδίδεται στη Ρωσία. Κάθε περίπτωση χρειάζεται στοιχεία και ξεχωριστή εξέταση. Σε έναν χώρο όπου δρουν κράτη, εγκληματικές ομάδες, ακτιβιστές και ανεξάρτητοι χάκερ, η βιαστική απόδοση ευθύνης μπορεί να γίνει εξίσου επικίνδυνη με την ίδια την επίθεση.
Η Ουκρανία άλλαξε τις σχέσεις Ρωσίας και Ευρώπης
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 άλλαξε βαθιά το περιβάλλον ασφαλείας στην Ευρώπη. Οι περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης επέβαλαν κυρώσεις στη Ρωσία, ενώ πολλές χώρες του ΝΑΤΟ παρέχουν στην Ουκρανία οικονομική και στρατιωτική υποστήριξη.
Για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, η υποστήριξη αυτή βοηθά ένα κράτος που δέχθηκε στρατιωτική εισβολή να υπερασπιστεί την ανεξαρτησία και την επικράτειά του. Για τη ρωσική κυβέρνηση, αντίθετα, η συνεχής παροχή δυτικών όπλων και άλλης υποστήριξης αποτελεί απόδειξη ότι η αντιπαράθεση έχει ξεπεράσει τα όρια μιας αποκλειστικά ρωσοουκρανικής σύγκρουσης.
Αυτές οι δύο διαφορετικές οπτικές έχουν σημασία επειδή επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο κάθε πλευρά αντιλαμβάνεται τις κινήσεις της άλλης. Μια ενέργεια που η μία πλευρά παρουσιάζει ως άμυνα μπορεί από την άλλη να εκλαμβάνεται ως απειλή. Και όσο αυξάνεται αυτή η αμοιβαία καχυποψία, τόσο μεγαλώνει ο κίνδυνος μια κίνηση να ερμηνευθεί διαφορετικά από την πρόθεση εκείνου που την έκανε.
Τι συμβαίνει αν ένα περιστατικό γίνει πολύ σοβαρό;
Εδώ βρίσκεται ένα από τα δυσκολότερα ερωτήματα της σημερινής κατάστασης.
Τα περισσότερα περιστατικά που συζητούνται στην Ευρώπη βρίσκονται πολύ μακριά από την εικόνα μιας κανονικής στρατιωτικής επίθεσης. Τι θα συνέβαινε όμως εάν μια ψηφιακή επίθεση προκαλούσε τεράστια καταστροφή σε κρίσιμες υποδομές ή εάν μια άλλη ενέργεια είχε σοβαρές ανθρώπινες απώλειες;
Το ΝΑΤΟ έχει ξεκαθαρίσει ότι μια σημαντική κυβερνοεπίθεση ή άλλη σοβαρή μη συμβατική επίθεση θα μπορούσε, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να θεωρηθεί ένοπλη επίθεση. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένας αυτόματος μηχανισμός που ενεργοποιείται κάθε φορά που συμβαίνει ένα περιστατικό.
Η σοβαρότητα, οι συνέπειες και τα διαθέσιμα στοιχεία εξετάζονται κατά περίπτωση. Το περίφημο Άρθρο 5, σύμφωνα με το οποίο μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός μέλους του ΝΑΤΟ αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον όλων, δεν λειτουργεί σαν διακόπτης που ενεργοποιείται από μόνος του.
Αυτή η ευελιξία αφήνει περιθώριο πολιτικών αποφάσεων και ταυτόχρονα αποφεύγει έναν απόλυτο δημόσιο «κατάλογο» ενεργειών που θα οδηγούσαν υποχρεωτικά σε συγκεκριμένη αντίδραση.
Το πρόβλημα της λάθος εκτίμησης
Ίσως ο μεγαλύτερος κίνδυνος της γκρίζας ζώνης να βρίσκεται ακριβώς εδώ.
Όταν υπάρχουν σαφή σύνορα, οι εμπλεκόμενοι γνωρίζουν καλύτερα ποιες ενέργειες μπορούν να προκαλέσουν μια μεγάλη αντίδραση. Όταν τα όρια γίνονται ασαφή, αυξάνεται η πιθανότητα λάθους.
Ένα κράτος μπορεί να θεωρήσει ότι μια ενέργειά του είναι αρκετά περιορισμένη ώστε να μην προκαλέσει απάντηση. Η άλλη πλευρά όμως μπορεί να την αξιολογήσει διαφορετικά. Μπορεί επίσης ένα περιστατικό που αρχικά φαίνεται μικρό να αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία εξαιτίας των συνεπειών του ή της πολιτικής πίεσης που δημιουργεί.
Υπάρχει και ένας ακόμη παράγοντας: δεν ελέγχονται πάντοτε όλα απόλυτα από τις κυβερνήσεις. Λανθασμένοι υπολογισμοί, τεχνικά προβλήματα, ανεξάρτητες ομάδες ή άνθρωποι που ενεργούν χωρίς πλήρη έλεγχο μπορούν να περιπλέξουν ακόμη περισσότερο μια ήδη δύσκολη κατάσταση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μια άμεση σύγκρουση Ρωσίας και ΝΑΤΟ είναι αναπόφευκτη. Αντίθετα, το γεγονός ότι όλες οι πλευρές γνωρίζουν πόσο καταστροφικές θα μπορούσαν να είναι οι συνέπειές της αποτελεί ισχυρό λόγο αποφυγής της. Δεν εξαφανίζει όμως τον κίνδυνο ενός λάθους ή μιας ανεπιθύμητης κλιμάκωσης.
Μια διαφορετική πραγματικότητα για την Ευρώπη
Η σημερινή κατάσταση δείχνει πόσο έχει αλλάξει η έννοια της ασφάλειας. Ένας πόλεμος δεν χρειάζεται πλέον να αρχίσει με στρατεύματα που περνούν τα σύνορα, αλλά ούτε κάθε εχθρική ενέργεια αποτελεί πόλεμο.
Ανάμεσα στα δύο υπάρχει ένας μεγάλος χώρος όπου μπορούν να ασκηθούν πίεση, οικονομική ζημιά και πολιτική επιρροή χωρίς να υπάρξει επίσημη στρατιωτική σύγκρουση. Αυτός ο χώρος είναι δύσκολο να αντιμετωπιστεί ακριβώς επειδή τα όριά του δεν είναι πάντοτε ξεκάθαρα.
Για την Ευρώπη το ζητούμενο είναι να προστατεύσει τις υποδομές και τις κοινωνίες της χωρίς κάθε περιστατικό να μετατρέπεται αυτομάτως σε αιτία κλιμάκωσης. Για τη Ρωσία, οι σχέσεις με την Ευρώπη έχουν πλέον ενταχθεί σε μια πολύ ευρύτερη αντιπαράθεση με τη Δύση, μέσα στην οποία ο πόλεμος στην Ουκρανία παραμένει ο κεντρικός παράγοντας.
Κάπως έτσι προκύπτει η σημερινή αντίφαση: Ρωσία και Ευρώπη δεν βρίσκονται σε πόλεμο, αλλά οι σχέσεις τους απέχουν πολύ από αυτό που κάποτε θα ονομάζαμε ειρήνη.
Ίσως γι' αυτό η «γκρίζα ζώνη» να είναι η πιο απλή περιγραφή της εποχής. Όχι επειδή αποδεικνύει ότι ένας μεγαλύτερος πόλεμος έρχεται, αλλά επειδή δείχνει ότι τα σύνορα ανάμεσα στην ειρήνη, στην πίεση και στη σύγκρουση δεν είναι πλέον τόσο καθαρά όσο ήταν κάποτε.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου