Πολύ πριν από το Facebook, το Instagram και το X, πριν ακόμη το Διαδίκτυο γίνει μέρος της καθημερινότητας, οι χρήστες υπολογιστών είχαν ήδη αρχίσει να αναζητούν απαντήσεις σε ερωτήματα που σήμερα μας φαίνονται απολύτως συνηθισμένα:
Ποιος είναι online; Πού βρίσκεται; Πότε συνδέθηκε τελευταία φορά; Και τι θέλει να πει στους υπόλοιπους;
Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 δεν υπήρχαν προφίλ με φωτογραφίες, likes, followers ή news feeds. Υπήρχε όμως κάτι που, κοιτάζοντάς το σήμερα, μοιάζει εντυπωσιακά με έναν μακρινό πρόγονο ορισμένων λειτουργιών των κοινωνικών δικτύων.
Το όνομά του ήταν Finger.
Η ιστορία ξεκινά το 1971
Το Finger συνδέεται με τον προγραμματιστή Les Earnest και το Stanford Artificial Intelligence Laboratory, σε μια εποχή κατά την οποία οι υπολογιστές δεν ήταν προσωπικές συσκευές πάνω σε κάθε γραφείο.
Πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούσαν το ίδιο μεγάλο υπολογιστικό σύστημα μέσω τερματικών. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον ήταν χρήσιμο να μπορεί κάποιος να διαπιστώσει ποιοι άλλοι χρήστες ήταν συνδεδεμένοι.
Αυτό ήταν το πρακτικό πρόβλημα που άρχισε να λύνει το Finger.
Με μια απλή εντολή μπορούσαν να εμφανιστούν πληροφορίες σχετικά με τους χρήστες ενός συστήματος: το όνομά τους, αν ήταν συνδεδεμένοι, το τερματικό που χρησιμοποιούσαν και άλλες σχετικές πληροφορίες.
Σήμερα κάτι τέτοιο ακούγεται ασήμαντο. Το 1971 όμως ήταν ένας διαφορετικός τρόπος να αντιλαμβάνεται κανείς την παρουσία άλλων ανθρώπων μέσα σε ένα δίκτυο υπολογιστών.
Ένα «ποιος είναι online;» πριν από το Messenger
Όταν σήμερα ανοίγουμε μια εφαρμογή επικοινωνίας, συχνά βλέπουμε μια πράσινη κουκκίδα δίπλα στο όνομα κάποιου. Καταλαβαίνουμε αμέσως ότι είναι διαθέσιμος ή ότι ήταν ενεργός πριν από λίγα λεπτά.
Η βασική ανάγκη πίσω από το Finger δεν ήταν εντελώς διαφορετική.
Οι χρήστες ήθελαν να γνωρίζουν ποιος βρισκόταν στο σύστημα και αν είχε νόημα να προσπαθήσουν να επικοινωνήσουν μαζί του.
Δεν υπήρχε γραφικό περιβάλλον. Δεν υπήρχαν φωτογραφίες προφίλ. Όλα εμφανίζονταν ως απλό κείμενο στην οθόνη ενός τερματικού.
Κι όμως, πίσω από αυτή τη λιτή εικόνα υπήρχε ήδη μια ιδέα που θα γινόταν θεμελιώδης δεκαετίες αργότερα: η ψηφιακή παρουσία ενός ανθρώπου στο δίκτυο μπορούσε να είναι ορατή στους άλλους.
Από μια απλή πληροφορία σε κάτι που έμοιαζε με προφίλ
Το Finger δεν περιορίστηκε μόνο στο αν κάποιος ήταν συνδεδεμένος.
Στα συστήματα Unix συνδέθηκε με αρχεία όπως τα .plan και
.project.
Ο χρήστης μπορούσε να γράψει εκεί πληροφορίες που θα εμφανίζονταν όταν κάποιος άλλος ζητούσε περισσότερα στοιχεία γι' αυτόν.
Ένα .plan μπορούσε να περιέχει μια σύντομη ενημέρωση,
σημειώσεις, πληροφορίες για κάποια εργασία ή οτιδήποτε άλλο επέλεγε να
δημοσιοποιήσει ο χρήστης.
Ξαφνικά, λοιπόν, δεν είχαμε μόνο το «είμαι εδώ». Είχαμε και το «αυτό κάνω αυτή τη στιγμή».
Η ομοιότητα με ένα σημερινό status είναι δύσκολο να αγνοηθεί, παρότι φυσικά η τεχνολογία, η κλίμακα και ο σκοπός ήταν εντελώς διαφορετικά.
Ήταν πράγματι το πρώτο social network;
Όχι με τη σημερινή έννοια του όρου.
Το Finger δεν είχε φίλους, followers, likes, σχόλια, αλγόριθμο προτάσεων ή μια κεντρική ροή δημοσιεύσεων. Δεν δημιουργήθηκε ως πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης.
Ήταν μια υπηρεσία πληροφοριών χρηστών που γεννήθηκε από τις ανάγκες των δικτυωμένων υπολογιστικών συστημάτων.
Γι' αυτό είναι ακριβέστερο να το θεωρούμε έναν από τους πρώιμους προγόνους ορισμένων λειτουργιών που αργότερα έγιναν αυτονόητες στα social media.
Η δυνατότητα να βλέπουμε την παρουσία κάποιου, να βρίσκουμε βασικές πληροφορίες γι' αυτόν και να διαβάζουμε μια δημόσια ενημέρωσή του υπήρχε δεκαετίες πριν εμφανιστεί το Facebook.
Τα .plan files έγιναν ένα είδος πρώιμου microblog
Χρόνια αργότερα, ορισμένοι προγραμματιστές άρχισαν να χρησιμοποιούν τα
.plan αρχεία πολύ πιο δημιουργικά.
Ένα από τα γνωστότερα παραδείγματα είναι ο John Carmack, ένας από τους σημαντικότερους προγραμματιστές στην ιστορία των videogames και βασικό πρόσωπο πίσω από παιχνίδια όπως τα Doom και Quake.
Ο Carmack δημοσίευε στα .plan αρχεία του ενημερώσεις σχετικά
με την ανάπτυξη παιχνιδιών, τεχνικές αποφάσεις, προβλήματα που αντιμετώπιζε,
διορθώσεις και προσωπικές παρατηρήσεις.
Άλλοι χρήστες μπορούσαν να διαβάζουν αυτές τις ενημερώσεις μέσω του δικτύου. Σήμερα θα λέγαμε ότι παρακολουθούσαν τα development updates ενός δημιουργού.
Με μια σύγχρονη ματιά, η συμπεριφορά αυτή θυμίζει αρκετά blog ή ακόμη και microblog: ένας δημιουργός δημοσιεύει μικρές ενημερώσεις και ένα κοινό επιστρέφει για να δει τι καινούργιο έγραψε.
Και κάπου εδώ εμφανίζεται ακόμη και ένας πρόγονος του IoT
Η ιστορία του Finger έχει και μία από εκείνες τις λεπτομέρειες που δείχνουν πόσο δημιουργικά χρησιμοποιούσαν οι πρώτοι χρήστες τα δίκτυα.
Σε πανεπιστημιακά περιβάλλοντα, παρόμοιοι μηχανισμοί χρησιμοποιήθηκαν ώστε άνθρωποι να μπορούν να ελέγχουν από απόσταση την κατάσταση ενός μηχανήματος αναψυκτικών: αν υπήρχαν διαθέσιμα ποτά και, σε ορισμένες υλοποιήσεις, αν είχαν προλάβει να κρυώσουν.
Σήμερα αυτό θα το εντάσσαμε χωρίς δεύτερη σκέψη στη λογική του Internet of Things: μια φυσική συσκευή μεταδίδει πληροφορίες μέσω δικτύου ώστε κάποιος να γνωρίζει την κατάστασή της χωρίς να βρίσκεται μπροστά της.
Τότε, φυσικά, κανείς δεν μιλούσε για «έξυπνο ψυγείο».
Όταν η χρησιμότητα συνάντησε το πρόβλημα της ιδιωτικότητας
Το Finger δημιουργήθηκε σε μια πολύ διαφορετική εποχή του Internet. Τα δίκτυα ήταν μικρότερα και η κοινότητα των χρηστών πολύ πιο περιορισμένη. Η λογική της ασφάλειας και της ιδιωτικότητας δεν είχε ακόμη τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα.
Όσο όμως τα δίκτυα μεγάλωναν, η δυνατότητα να ζητήσει κάποιος πληροφορίες για έναν απομακρυσμένο χρήστη άρχισε να αποκτά και άλλη διάσταση.
Πληροφορίες που φαίνονταν αθώες μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη χαρτογράφηση χρηστών και συστημάτων. Έτσι, κάτι που είχε σχεδιαστεί για ευκολία μπορούσε να προσφέρει χρήσιμα στοιχεία και σε κάποιον που προσπαθούσε να συγκεντρώσει πληροφορίες για έναν υπολογιστή ή ένα δίκτυο.
Το δίλημμα ακούγεται παράξενα σύγχρονο: πόσες πληροφορίες πρέπει να δημοσιοποιεί ένα σύστημα για να είναι χρήσιμο χωρίς να εκθέτει υπερβολικά τους χρήστες του;
Το Finger και το διαβόητο Morris worm
Το 1988 ένα από τα σημαντικότερα περιστατικά στην πρώιμη ιστορία της ασφάλειας του Internet έκανε γνωστή και μια άλλη πλευρά του Finger.
Το Morris worm, ένα από τα πρώτα προγράμματα τύπου worm που
εξαπλώθηκαν σε μεγάλη κλίμακα στο πρώιμο Internet, εκμεταλλεύτηκε μεταξύ
άλλων μια ευπάθεια στο πρόγραμμα fingerd, τον server που
εξυπηρετούσε αιτήματα Finger σε ορισμένα συστήματα Unix.
Το περιστατικό δεν σημαίνει ότι «το Finger δημιούργησε το worm». Δείχνει όμως κάτι που επαναλαμβάνεται μέχρι σήμερα: μια χρήσιμη δικτυακή υπηρεσία μπορεί να μετατραπεί σε σημείο επίθεσης όταν υπάρχει ευπάθεια στην υλοποίησή της.
Το 1991 το Finger απέκτησε επίσημη προδιαγραφή
Η τεχνολογία δεν έμεινε απλώς μια ανεπίσημη εντολή σε μερικά πανεπιστημιακά συστήματα.
Το Finger User Information Protocol περιγράφηκε επίσημα στο RFC 1288 το 1991. Η προδιαγραφή περιέγραφε τον τρόπο με τον οποίο ένας client μπορούσε να ζητήσει πληροφορίες χρήστη από έναν απομακρυσμένο server.
Η βασική ιδέα παρέμενε εντυπωσιακά απλή: κάνεις ένα ερώτημα για έναν χρήστη και το απομακρυσμένο σύστημα επιστρέφει τις πληροφορίες που επιτρέπεται να δημοσιοποιήσει.
Γιατί τελικά εξαφανίστηκε από την καθημερινότητά μας;
Το Finger δεν εξαφανίστηκε επειδή ξαφνικά έπαψε να λειτουργεί. Άλλαξε ολόκληρο το περιβάλλον γύρω του.
Το Internet πέρασε από πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα σε εκατομμύρια και αργότερα δισεκατομμύρια ανθρώπους. Το World Wide Web έδωσε γραφικό περιβάλλον στην online πληροφορία. Εμφανίστηκαν προσωπικές ιστοσελίδες, forums, instant messaging, blogs και τελικά κοινωνικά δίκτυα.
Παράλληλα, η ασφάλεια και η προστασία προσωπικών πληροφοριών απέκτησαν πολύ μεγαλύτερη σημασία. Η ιδέα ότι ένας server θα απαντά ελεύθερα σε ερωτήσεις αγνώστων σχετικά με τους χρήστες του έγινε λιγότερο ελκυστική.
Έτσι το Finger υποχώρησε από το προσκήνιο, παρότι δεν εξαφανίστηκε εντελώς από τον κόσμο του Unix και της ιστορίας των δικτύων.
Από το «finger user» στο προφίλ του Facebook
Αν βάλουμε δίπλα δίπλα ένα τερματικό του 1971 και ένα σημερινό smartphone, η σύγκριση φαίνεται σχεδόν παράλογη.
Στη μία πλευρά υπάρχει μια μαύρη οθόνη με λίγες γραμμές κειμένου. Στην άλλη φωτογραφίες, βίντεο, reactions, προσωπικά μηνύματα, stories, followers και αλγόριθμοι που αποφασίζουν τι θα δούμε.
Κάτω από αυτή την τεράστια τεχνολογική απόσταση, όμως, κρύβονται μερικές πολύ παλιές ανθρώπινες ερωτήσεις:
Ποιος είναι εκεί;
Τι κάνει;
Τι έχει να πει;
Πώς μπορώ να επικοινωνήσω μαζί του;
Το Finger δεν ήταν Facebook πριν από το Facebook.
Ήταν όμως μια υπενθύμιση ότι πολλές από τις ιδέες που θεωρούμε προϊόν της εποχής των social media έχουν ρίζες πολύ βαθύτερα στην ιστορία των υπολογιστικών δικτύων.
Πενήντα πέντε χρόνια μετά, η βασική ιδέα παραμένει γνώριμη
Το 1971 ένας χρήστης πληκτρολογούσε μια εντολή για να μάθει ποιος βρισκόταν στην άλλη άκρη του δικτύου.
Σήμερα ανοίγουμε μια εφαρμογή και βλέπουμε ποιος είναι ενεργός, τι δημοσίευσε, πού βρίσκεται, τι ακούει ή τι έκανε πριν από λίγα λεπτά.
Η τεχνολογία άλλαξε πέρα από κάθε σύγκριση. Η ανάγκη όμως να γνωρίζουμε ποιος βρίσκεται στην άλλη πλευρά της σύνδεσης αποδείχθηκε πολύ πιο παλιά από τα κοινωνικά δίκτυα.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας του Finger: όχι ότι ήταν το «Facebook του 1971», αλλά ότι ήδη από τις πρώτες ημέρες των δικτύων οι άνθρωποι δεν ήθελαν απλώς να συνδέσουν υπολογιστές.
Ήθελαν να βρίσκουν ο ένας τον άλλον.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου