Όταν είμαστε παιδιά, ένα καλοκαίρι μοιάζει ατελείωτο. Οι εβδομάδες μέχρι τα Χριστούγεννα φαίνονται αιώνες και ένας χρόνος είναι ένα τεράστιο κομμάτι της ζωής μας. Αργότερα, όμως, κάτι παράξενο συμβαίνει. Τα Χριστούγεννα μοιάζουν να επιστρέφουν όλο και πιο γρήγορα, οι εποχές αλλάζουν πριν καλά καλά το καταλάβουμε και κάποια στιγμή πιάνουμε τον εαυτό μας να αναρωτιέται: Πότε πέρασε κιόλας αυτή η χρονιά;
Τα ρολόγια, φυσικά, δεν επιταχύνουν. Ένα λεπτό εξακολουθεί να έχει 60 δευτερόλεπτα. Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλός μας βιώνει, οργανώνει και θυμάται τον χρόνο.
Η επιστήμη έχει προσπαθήσει εδώ και δεκαετίες να εξηγήσει αυτό το παράξενο φαινόμενο. Και η απάντηση αποδεικνύεται πιο ενδιαφέρουσα από ένα απλό «γερνάμε και ο χρόνος περνά πιο γρήγορα».
Δεν υπάρχει ένα μοναδικό «ρολόι» μέσα στον εγκέφαλο
Η αίσθηση του χρόνου δεν λειτουργεί όπως το ρολόι στον τοίχο. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν καταγράφει απλώς δευτερόλεπτα, λεπτά και χρόνια. Η προσοχή, η μνήμη, τα συναισθήματα, η επανάληψη και η σημασία που δίνουμε σε ένα γεγονός επηρεάζουν την υποκειμενική εμπειρία της διάρκειας.
Γι' αυτό και ο ίδιος αντικειμενικός χρόνος μπορεί να βιωθεί εντελώς διαφορετικά. Δέκα λεπτά αναμονής σε μια ουρά μπορεί να μοιάζουν πολύ περισσότερα, ενώ δύο ώρες με καλή παρέα μπορεί να τελειώσουν χωρίς να καταλάβουμε πότε πέρασαν.
Υπάρχει μάλιστα μια σημαντική διάκριση: άλλο είναι το πώς αισθανόμαστε τον χρόνο τη στιγμή που συμβαίνει κάτι και άλλο το πώς εκτιμούμε αργότερα πόσο «γρήγορα» πέρασε μια περίοδος της ζωής μας.
Η μνήμη ίσως κρατά ένα μεγάλο μέρος της απάντησης
Μία από τις πιο γνωστές εξηγήσεις συνδέει την αίσθηση της ταχύτητας του χρόνου με τις αναμνήσεις που δημιουργούμε.
Στην παιδική και νεανική ηλικία σχεδόν τα πάντα μπορούν να είναι καινούργια: η πρώτη μέρα στο σχολείο, οι πρώτες διακοπές που θυμόμαστε, μια καινούργια παρέα, το πρώτο ταξίδι χωρίς τους γονείς, η πρώτη δουλειά, ένας πρώτος έρωτας.
Οι νέες εμπειρίες δημιουργούν πολλά διαφορετικά σημεία αναφοράς στη μνήμη. Όταν κοιτάζουμε αργότερα πίσω, εκείνη η περίοδος φαίνεται γεμάτη γεγονότα. Σαν να υπήρχε μέσα της περισσότερη «ζωή».
Με τα χρόνια, όμως, ένα μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητας γίνεται γνώριμο: ξυπνάμε περίπου την ίδια ώρα, ακολουθούμε την ίδια διαδρομή, εργαζόμαστε, επιστρέφουμε σπίτι και επαναλαμβάνουμε πολλές από τις ίδιες δραστηριότητες.
Ο εγκέφαλος δεν χρειάζεται να αποθηκεύει κάθε επανάληψη ως εντελώς ξεχωριστό γεγονός. Πολλές παρόμοιες ημέρες μπορούν αργότερα να μοιάζουν στη μνήμη σαν ένα ενιαίο κομμάτι.
Και όταν κοιτάξουμε πίσω, ένας μήνας γεμάτος επαναλαμβανόμενες ημέρες μπορεί να φαίνεται πολύ μικρότερος από έναν μήνα γεμάτο ταξίδια, αλλαγές και νέες εμπειρίες.
Το παράδοξο των διακοπών
Εδώ εμφανίζεται ένα όμορφο παράδοξο.
Φανταστείτε μία εβδομάδα συνηθισμένης καθημερινότητας και μία εβδομάδα ταξιδιού σε ένα μέρος όπου δεν έχετε ξαναπάει.
Στο ταξίδι μπορεί να αισθανθείτε ότι οι ημέρες περνούν γρήγορα επειδή είστε απασχολημένοι και περνάτε καλά. Όταν όμως επιστρέψετε και ανακαλέσετε εκείνη την εβδομάδα, υπάρχουν δεκάδες διαφορετικές εικόνες: δρόμοι, άνθρωποι, φαγητά, τοπία, συζητήσεις, μικρές εκπλήξεις.
Αντίθετα, από μια εβδομάδα συνηθισμένης ρουτίνας μπορεί να θυμόμαστε πολύ λιγότερες ξεχωριστές στιγμές.
Έτσι μια περίοδος μπορεί να φαίνεται σύντομη όταν τη ζούμε αλλά πλούσια και μεγάλη όταν τη θυμόμαστε. Και μπορεί να συμβεί και το αντίθετο.
Ένας χρόνος δεν «ζυγίζει» το ίδιο σε όλες τις ηλικίες
Υπάρχει και μια παλιά, ιδιαίτερα ελκυστική εξήγηση: όσο μεγαλώνουμε, κάθε καινούργιος χρόνος αποτελεί μικρότερο ποσοστό της ζωής που έχουμε ήδη ζήσει.
Για ένα παιδί δέκα ετών, ένας χρόνος αντιστοιχεί στο ένα δέκατο ολόκληρης της ζωής του. Για έναν άνθρωπο πενήντα ετών είναι μόλις το ένα πεντηκοστό.
Αυτό ακούγεται λογικό και μπορεί να συμβάλλει στον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε μεγάλες χρονικές περιόδους. Δεν έχει αποδειχθεί όμως ότι ο εγκέφαλος κάνει πραγματικά έναν τέτοιο μαθηματικό υπολογισμό κάθε φορά που αντιλαμβάνεται τον χρόνο.
Επομένως, η περίφημη «θεωρία της αναλογίας» είναι μια ενδιαφέρουσα πιθανή εξήγηση και όχι ένας αποδεδειγμένος καθολικός νόμος της ανθρώπινης αντίληψης.
Η προσοχή αλλάζει επίσης τον χρόνο
Όταν παρακολουθούμε συνεχώς το ρολόι, ο χρόνος συχνά φαίνεται να κινείται αργά. Όταν η προσοχή μας είναι στραμμένη αλλού, μπορεί να περάσουν ώρες χωρίς να το αντιληφθούμε.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η πλήξη μπορεί να κάνει μερικά λεπτά να μοιάζουν ατελείωτα, ενώ μια δραστηριότητα που μας απορροφά μπορεί να κάνει ένα ολόκληρο απόγευμα να εξαφανιστεί.
Η προσοχή όμως εξηγεί καλύτερα την εμπειρία του χρόνου όσο ένα γεγονός συμβαίνει. Για την αίσθηση ότι «τα τελευταία δέκα χρόνια πέρασαν σαν νερό», η μνήμη, η προσωπική σημασία των γεγονότων και ο τρόπος με τον οποίο ανακατασκευάζουμε το παρελθόν φαίνεται να έχουν ιδιαίτερη σημασία.
Γιατί τα παιδικά χρόνια μοιάζουν τόσο μεγάλα;
Δεν είναι μόνο επειδή ήμασταν μικρότεροι.
Η παιδική ηλικία είναι γεμάτη αλλαγές. Ένα παιδί μπορεί μέσα σε λίγα χρόνια να αλλάξει σχολείο, φίλους, ενδιαφέροντα, ικανότητες, σώμα και τρόπο σκέψης. Υπάρχουν συνεχώς «πρώτες φορές».
Στην ενήλικη ζωή οι αλλαγές μπορεί να συνεχίζονται, αλλά συχνά παρεμβάλλονται μεγαλύτερα διαστήματα σταθερότητας.
Όταν ανακαλούμε τα παιδικά μας χρόνια, βρίσκουμε πολλά διακριτά κεφάλαια. Όταν ανακαλούμε μια περίοδο έντονης ρουτίνας ως ενήλικες, πολλές εβδομάδες μπορεί να έχουν συγχωνευθεί στη μνήμη.
Η ηλικία δεν εξηγεί τα πάντα
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση. Δεν βιώνουν όλοι οι άνθρωποι τον χρόνο με τον ίδιο τρόπο και δεν υπάρχει ένα απλό βιολογικό κουμπί που ενεργοποιείται σε κάποια ηλικία και κάνει τα χρόνια να τρέχουν.
Οι έρευνες δείχνουν ότι η σχέση ηλικίας και υποκειμενικής ταχύτητας του χρόνου είναι πιο εμφανής όταν οι άνθρωποι αξιολογούν μεγάλες περιόδους της ζωής τους. Για μικρότερα διαστήματα, όπως μια ώρα, μια εβδομάδα ή ακόμη και ένας μήνας, η εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Ρόλο μπορούν να παίζουν επίσης η πίεση χρόνου, η καθημερινή δραστηριότητα, η συναισθηματική κατάσταση, η προσοχή, η μνήμη και ο τρόπος με τον οποίο κάθε άνθρωπος αντιλαμβάνεται το παρελθόν και το μέλλον του.
Μπορούμε λοιπόν να «επιβραδύνουμε» τον χρόνο;
Όχι κυριολεκτικά. Μπορούμε όμως να αλλάξουμε το πόσο πλούσια καταγράφεται μια περίοδος στη μνήμη μας.
Δεν χρειάζονται απαραίτητα μεγάλα ταξίδια ή θεαματικές αλλαγές. Μια καινούργια διαδρομή, μια δεξιότητα που δεν έχουμε δοκιμάσει, ένα διαφορετικό μέρος, μια νέα δραστηριότητα ή ακόμη και μια ουσιαστική συζήτηση μπορούν να δημιουργήσουν διακριτές αναμνήσεις μέσα σε μια συνηθισμένη εβδομάδα.
Η ιδέα δεν είναι να γεμίσουμε κάθε λεπτό της ζωής μας με δραστηριότητες. Η υπερβολική πίεση μπορεί να έχει ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα και να μας αφήνει με την αίσθηση ότι συνεχώς κυνηγάμε τον χρόνο.
Περισσότερο έχει σημασία να υπάρχουν στιγμές που ξεχωρίζουν από τον αυτόματο πιλότο της καθημερινότητας.
Ίσως τελικά ο χρόνος να μην τρέχει – εμείς αλλάζουμε
Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι η επιστήμη δεν έχει καταλήξει σε μία μοναδική εξήγηση. Η μνήμη, η προσοχή, η επανάληψη, οι νέες εμπειρίες, τα συναισθήματα και ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε τη ζωή μας φαίνεται να συμμετέχουν όλα στην αίσθηση του χρόνου.
Ίσως λοιπόν όταν λέμε «φέτος ο χρόνος πέταξε» να μη μιλάμε πραγματικά για τον χρόνο.
Μιλάμε για το πώς καταγράψαμε τη ζωή που συνέβη μέσα του.
Και αυτό εξηγεί γιατί δύο χρόνια με ακριβώς 365 ημέρες μπορούν, όταν τα κοιτάξουμε πίσω, να μοιάζουν σαν να είχαν εντελώς διαφορετική διάρκεια.
Το ρολόι μετρά πάντα τον ίδιο χρόνο. Η ανθρώπινη μνήμη όμως δεν είναι ρολόι. Είναι η ιστορία που κρατάμε από όσα ζήσαμε.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου